Nghệ thuật cần rơi thẳng vào tâm hồn và trái tim, lờ đi quá cảnh vào lĩnh vực trí tuệ.
Ernst Ingmar Bergman 
(1918 - 2007)

BÊN PHẢI VÀ BÊN TRÁI

Hiện tượng dị hướng của không gian vật lý khiến chúng ta không những phân biệt được phần phía trên với phần bên dưới mà còn giữa phần bên trái và bên phải, tuy ít hơn. Một cây vĩ cầm đứng thẳng trông đối xứng hơn một chiếc khác nằm tự do. Con người và muông thú là những sinh vật song phương đủ để gặp khó khăn trong việc phân biệt bên trái với bên phải, b với d. Corballis và Beale lập luận rằng phản ứng đối xứng như vậy là có lợi về mặt sinh học, chừng nào hệ thần kinh còn tập trung vào chuyển động và định hướng trong một thế giới, mà ở đó cả hai bên đều có khả năng bị «tấn công» (attack) hoặc được «khích lệ» (reward).

Tuy nhiên, kể từ khi con người học cách sử dụng các công cụ được vận hành tốt hơn bằng một tay hơn là bằng hai tay, thì tính không đối xứng đã trở thành một tài sản; và kể từ lúc suy nghĩ tuần tự bắt đầu được ghi lại bằng văn bản tuyến tính, một hướng bên sẽ thống trị hướng còn lại. Còn trong ngôn từ của Goethe thì: «Sinh vật càng hoàn hảo, các bộ phận của nó cần phải càng khác nhau».

Về mặt trực quan, sự bất đối xứng cạnh bên tự biểu hiện nó trong phân bố trọng lượng không đồng đều và trong một vectơ động dẫn từ trái sang phải của trường hình ảnh. Hiện tượng này khó có thể nhận thấy ở các mẫu đối xứng hoàn toàn, ví dụ như mặt tiền của một tòa nhà, nhưng nó khá hiệu quả trong các bức tranh. Sử gia nghệ thuật Heinrich Wolffiin đã chỉ ra rằng các hình ảnh thay đổi vẻ ngoài và đánh mất ý nghĩa khi bị lật gương. Ông nhận ra rằng điều này xảy ra vì hình ảnh được "đọc" từ trái sang phải và trình tự thay đổi tự nhiên khi hình ảnh bị đảo ngược. Wolffiin để ý thấy rằng đường chéo chạy từ bên trái từ dưới sang bên phải lên trên được thấy là tăng dần, còn đường kia là giảm dần. Bất kỳ đối tượng hình ảnh nào đều trông nặng hơn ở phía bên phải của bức tranh. Ví dụ, khi hình tượng Sixtus trong Sistine Madonna của Raphael được di chuyển sang bên phải bằng cách đảo ngược bức tranh, anh ấy trở nên nặng nề đến mức toàn bộ thành phần dường như lật đổ (hình 16). Điều này ăn khớp với quan sát thực nghiệm rằng khi hai vật thể bằng nhau được hiển thị ở nửa bên trái và bên phải của trường thị giác, vật thể ở bên phải trông lớn hơn. Để chúng có vẻ bằng nhau, cái bên trái phải được tăng kích thước.

Hình 16


Cuộc điều tra này được tiếp tục bởi Mercedes Gaffron, đáng chú ý trong một cuốn sách cố gắng chứng minh rằng các bản khắc của Rembrandt chỉ tiết lộ ý nghĩa thực sự khi chúng ta nhìn thấy chúng trong lúc hoạ sĩ tạo hình trên bề mặt, chứ không phải trong các bản in đảo ngược mà chúng ta đã quen. Theo Gaffron, người quan sát trải nghiệm một bức tranh như thể họ đang quay mặt về phía bên trái của nó. Họ chủ quan xác định vế trái, và bất cứ điều gì xuất hiện ở đó đều giả định tầm quan trọng lớn nhất. Khi một người so sánh các bức ảnh với hình ảnh phản chiếu gương của chúng, một đối tượng tiền cảnh trong khung cảnh không đối xứng nhìn gần hơn ở phía bên trái so với khi nó ở bên phải. Và khi tấm màn sân khấu được kéo lên trong rạp hát, khán giả có xu hướng nhìn sang bên trái của nó trước tiên và chú ý tới các nhân vật xuất hiện ở vế đó. Do đó, theo Alexander Dean, trong số những khu vực được gọi là sân khấu, phía bên trái (từ góc nhìn của khán giả) được cho là mạnh hơn. Trong một nhóm diễn viên, người ở bên trái nhất sẽ chiếm ưu thế trong cảnh. Khán giả qui chiếu vào người này và coi những người khác, từ vị trí đó, là đối tác.

WebMuseum: Grünewald, Matthias: The Crucifixion

Gaffron liên hệ hiện tượng này với sự thống trị của vỏ não trái, nơi chứa các trung tâm não cao cấp hơn để nói, viết và đọc. Nếu sự thống trị này được áp đặt tương bằng vào trung tâm hình ảnh bên trái, thì «đang tồn tại một sự khác biệt trong tri thức của chúng ta về dữ liệu trực quan ủng hộ những gì được nhận thức trong trường thị giác bên phải». Tầm nhìn vào bên phải cần rành mạch hơn, điều đó có thể giải thích tại sao các đối tượng xuất hiện ở đó dễ đập ngay vào mắt hơn. Sự chú ý cao độ đối với những gì diễn ra ở bên trái sẽ bù đắp cho sự bất đối xứng đó, và mắt sẽ di chuyển một cách tự nhiên khỏi nơi chú ý đầu tiên đến khu vực có tầm nhìn rõ ràng nhất. Nếu phân tích này là chính xác, thì bên phải được phân biệt là dễ thấy hơn và làm tăng trọng lượng thị giác của một đối tượng — có thể bởi vì khi sự tập trung nằm ở bên trái của trường thị giác, «hiệu ứng đòn bẩy» đó sẽ tăng thêm trọng lượng cho các đối tượng nằm ở bên phải. Phía bên trái, ngược lại, được phân biệt là càng trung tâm, càng quan trọng và càng được nhấn mạnh trong sự xác định của khán giả. Hãy nhìn trích phẩm «Crucifixion» (từ tổ thờ Isenheim của Matthias Grünewald), nhóm của Mary và Nhà truyền giáo ở bên trái được cho rằng có tầm quan trọng nhất bên cạnh Chúa Kitô, người nắm giữ trung tâm, trong khi John the Baptist ở bên phải là sứ giả dễ thấy, chỉ vào khung cảnh. Nếu một diễn viên bước lên sân khấu từ bên phải của người xem thì sẽ được chú ý ngay lập tức, nhưng trọng tâm của hành động vẫn ở bên trái nếu nó không nằm ở trung tâm. Trong kịch câm truyền thống của Anh, Nữ hoàng cổ tích, người mà khán giả được đề xuất phải xác định, luôn xuất hiện từ bên trái, trong khi Ma vương đi vào từ phía linh động ở bên phải của khán giả.

Vì một hình ảnh được «đọc» từ trái sang phải, nên chuyển động ảnh tử sang bên phải được nhận thấy là dễ dàng hơn, phải nỗ lực ít hơn. Ngược lại, nếu chúng ta thấy một người lái băng qua hình ảnh từ phải qua trái, thì nhân vật này có vẻ như phải trải qua nhiều trở ngại hơn, phải đầu tư nhiều nỗ lực hơn, và bởi vậy đi chậm hơn. Hoạ sỹ tùy từng trường hợp sẽ sử dụng hiệu ứng này hoặc kia. Hiện tượng này, dễ dàng quan sát được khi người ta so sánh ảnh với ảnh phản chiếu của chúng, có thể có liên quan tới phát hiện của nhà tâm lý học H. C. van der Meer, nói rằng «những chuyển động tự phát của đầu là nhanh hơn khi được thực thi từ trái qua phải, hơn là hướng ngược lại», và rằng, khi các người chơi được đề nghị so sánh vận tốc của hai chuyển động, một cái từ trái qua phải, cái kia từ phải qua trái, thì chuyển động sang bên trái được thấy là nhanh hơn. Người ta có thể suy đoán rằng chuyển động sang trái được coi là vượt qua ngưỡng kháng cự mạnh hơn; nó đẩy ngược luồng dòng thay vị thay vì bị cuốn theo.

Cần lưu ý rằng vectơ định hướng, làm cho bố cục không đối xứng, ít liên quan đến chuyển động của mắt. Bằng cách theo dõi chuyển động của mắt, chúng ta biết rằng người xem khám phá một cảnh trực quan bằng cách chuyển vùng bất thường và tập trung vào các khu quan tâm chính. Vectơ trái-phải là kết quả của khám phá này, nhưng nó không bắt nguồn từ hướng chuyển động của mắt. Cũng không có bằng chứng chắc chắn nào cho thấy sự lệch bên có liên quan đến thuận tay hoặc ưu thế về mắt. Van der Meer tuyên bố rằng việc đào tạo học thuật có thể có một số ảnh hưởng: bà phát hiện ra rằng những người có trình độ học vấn hạn chế ít có khuynh hướng cảm nhận sự căng thẳng hướng về phía bên phải trong các đối tượng hình ảnh hơn sinh viên đại học. Tuy nhiên, bà cũng báo cáo rằng sự nhạy cảm với các vectơ trái-phải xuất hiện khá đột ngột ở tuổi mười lăm — trễ một cách kỳ lạ, nếu coi việc luyện đọc và viết là yếu tố quyết định.


19 Mar 2021


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!