Nghệ thuật — đó là khi biết cách làm ra một thứ gì đó từ không có gì và bán nó.
Frank Vincent Zappa 
(1940 - 1993)

THANG ĐỘ PHỨC TẠP CỦA CHUYỂN ĐỘNG

Nếu như sau một thời gian nằm yên đối tượng bất ngờ dịch chuyển, thì nó được nhận thức như kiểu tự mình sinh ra lực chuyển động riêng. Hiệu ứng này được tăng cường rõ rệt, nếu bước chuyển trạng thái từ yên tĩnh sang chuyển động xảy ra không trong toàn bộ đối tượng một cách đồng thời, mà trước tiên chuyển động được bắt đầu từ một phần của đối tượng, sau đó kéo theo các phần còn lại. Trong trường hợp này cả nguyên nhân và hệ quả đều nằm trong một đối tượng duy nhất. Michotte đã sử dụng một dải nhựa nằm ngang với tỷ lệ các cạnh 2:1, nằm ở góc bên trái của trường quan sát. Dải nhựa bắt đầu trải dài sang bên phải cho đến khi nó dài ra gấp bốn lần. Khi đầu bên phải dừng lại, đầu bên trái bắt đầu được cuộn lại cho đến khi nào dải nhựa trở về độ dài ban đầu. Giờ đây đầu bên trái dừng lại, và toàn bộ quá trình được tái diễn. Điều đó được lặp đi lặp lại ba hoặc bốn lần, kéo theo kết quả là dải nhựa đã dịch chuyển sang phía bên phải của trường quan sát. Hình 255 cho thấy những trích đoạn chính của hai chu kỳ đầy đủ.





Hiệu ứng xuất hiện trong thực nghiệm này rất mạnh. Những người chơi, về nguyên tắc, sẽ thốt lên: «Con sâu! Nó tự bò!». Sự đàn hồi bên trong mà dải băng thể hiện thật là uyển chuyển. Toàn thân nó tham gia vào sự thay đổi mà hai đầu tạo ra. Giữa các phần tĩnh và động không có sự khác biệt đột ngột nào. Dải băng bắt đầu ùn ra từ một hướng, và sự nở dài từ từ chiếm lĩnh những phần thân lớn dần, lớn dần. Điều đó cũng có trong quá trình co rút. Sự đàn hồi bên trong sản sinh ra những chất lượng nổi bật của sự sống hữu cơ.

Một hiệu ứng hoàn toàn khác nhận được trong thực nghiệm biến thể sau đây (hình 256). Thực nghiệm được bắt đầu giống như cũ. Hình chữ nhật với tỷ lệ các cạnh 2:1, nằm phía bên trái trường quan sát. Nhưng, thay vì trải dài ra, nó tách đôi thành hai nửa: nửa bên trái vẫn nằm yên, còn nửa bên phải chuyển động về phía trước. Trong phần còn lại, thực nghiệm này tương tự như thực nghiệm đã mô tả ở trên về một con sâu (hình 255). Giờ đây ta thấy rõ ràng rằng, nửa A đuổi theo nửa В và đẩy nó về phía trước. Cả hai nửa đều cứng, và toàn bộ quá trình nhìn có vẻ như va chạm vật lý, chứ không giống như chuyển động hữu cơ.





Trong kết quả của những thực nghiệm này sẽ xuất hiện một câu hỏi: có những tiêu chí nhận thức chính xác để phân biệt các hành vi vô cơ và hữu cơ hay không? Từ cái nhìn đầu tiên chúng ta có thể cho rằng, sự khác biệt như thế sẽ phụ thuộc vào việc, nó có gợi cho chúng ta nghĩ đến chuyển động của ô tô hoặc muông thú hay không. Tuy nhiên cách giải thích đó dường như đã bỏ qua khía cạnh quan trọng bậc nhất của hiện tượng này.

Người ta đã biết rõ ràng rằng, sự khác biệt giữa các thực thể vô cơ và hữu cơ — hiện tượng của thời kì khá muộn trong sự phát triển loài người. Người kém phát triển trong các thời kỳ đầu của xã hội, cũng như trẻ em, mà hành vi của họ được xác định bằng những gì họ nhìn thấy, về nguyên tắc không phân biệt được vật thể chết với các đối tượng có sự sống. Như, chẳng hạn, một số người ở xã hội kém phát triển cho rằng, các hòn đá hoặc là đực hoặc là cái, có con cái và lớn lên được. Chúng sống vĩnh cửu, trong khi muông thú và con người trước sau cũng phải chết. Khi nhận thức thiên nhiên, người ta không coi rằng con người sẽ quan sát được những thứ hoàn toàn khác nhau. Trước hết, họ quy chiếu tới các mức độ tâm linh khác nhau. Mạch suối mùa xuân có vẻ như có sự sống hơn một bông hoa.

Trong các buổi trò chuyện với trẻ nhỏ, Jean Piaget đã nghiên cứu các tiêu chí của những gì mà chúng coi là có sự sống và sở hữu ý thức. Ở độ tuổi bé, tất cả những gì «hoạt tính» đều được xem là có sự sống và ý thức, bất kể chúng có chuyển động hay không. Ở cấp bậc tiếp theo sự khác biệt giữa vật sống và vật không sống được qui về dữ kiện chuyển động: xe đạp có ý thức, còn cái bàn thì không. Ở cấp bậc thứ ba, trẻ em phân biệt hai thứ căn cứ vào việc đối tượng tự chuyển động hay chuyển động nhờ ngoại lực. Trẻ em lớn tuổi chỉ coi muông thú là có sự sống và ý thức, mặc dù đôi khi chúng cũng coi cả thực vật là có sự sống..

Những định nghĩa của khoa học hiện đại về vật có tri giác và vật vô tri vô giác, về vật biết suy nghĩ và vật không biết suy nghĩ — không quan tâm đến thời điểm tự phát trong nhận thức. Phương pháp đó không phù hợp đối với các hoạ sỹ. Một đạo diễn phim có thể thấy mưa giông là sống động, trong khi một hành khách đang ngồi trong tàu điện lại thấy hiện tượng đó chả có gì đáng nói. Điệu múa không phải là phương tiện truyền tải cảm xúc hoặc ý định tính cách của vũ công. Khi nhìn thấy sự phấn khích hay sự điềm tĩnh, sự trốn chạy hay sự truy đuổi, thì có nghĩa là chúng ta đang quan sát tác động của các lực, mà để nhận thức được chúng không đòi hỏi cần phải có nhận thức hình thức vật lý bề ngoài và các khả năng thông minh.

Điều mà chúng ta buộc phải tính đến, — có là cấp độ phức tạp của hành động đang được quan sát. Nếu còn ý định đưa ra đại loại một vài tiêu chí bất biến, thì chúng ta sẽ phát hiện ra điều sau đây. Để hoàn toàn tương ứng với ý kiến của trẻ em, tôi sẽ vạch ra sự khác biệt giữa các đối tượng tĩnh và các đối tượng động. Quan trọng thứ hai là chuyển động đàn hồi bao hàm sự thay đổi bên trong. Nó có cấp độ phức tạp cao hơn so với sự dịch chuyển đơn giản của các thể cứng hoặc của các phần đối tượng. Đối tượng nào huy động được nội lực và xác định được lộ trình riêng sẽ nằm ở cấp độ cao hơn, so với đối tượng nào bị cuốn vào chuyển động do tác động của ngoại lực, có nghĩa bị đẩy, bị kéo, bị thu hút. Ở cấp độ phức tạp tiếp theo, có thể tách ra giữa các đối tượng có «hoạt tính» một khác biệt giữa những thứ chuyển động nhờ nội xung và những thứ chuyển động do ngoại xung. Trong nhóm cuối cùng này có các đối tượng mang hành vi ở cấp độ thấp nhất và đòi hỏi tiếp xúc trực tiếp đến tác động của ngoại cảnh. Ví dụ, đối tượng В chỉ «giật mình» khi đối tượng A chạm vào nó. Ở cấp độ cao hơn, đối tượng này chịu tác động từ đối tượng khác ở một cự ly: ví dụ, đối tượng А được nhận thức là đang hướng tới đối tượng В, hoặc là đối tượng В lùi ra xa khi đối tượng А tiến tới gần.

Cấp độ của nhóm thứ tư không đề xuất việc các đối tượng «đã có ý thức». Nó chỉ có nghĩa rằng, các mô hình của hành vi lực nhận thức sẽ phức tạp hơn, khi chúng tạo ra quan hệ song phương giữa đối tượng và môi trường xung quanh. Quan hệ đó có thể được nảy sinh, thậm chí khi chỉ có các lực vật lý thuần tuý, chẳng hạn như hoạt động của máy móc điện ảnh, trong lúc «sự mù quáng» nguyên thủy cấp thấp có thể bị tan biến ở một gã mơ muội đơn phương, người không chú ý đến những gì đang diễn ra ở xung quanh.



Sự phức tạp trong quỹ đạo hành trình của đối tượng sẽ chỉ ra sự phức tạp của mô hình lực chuyển động. Chẳng hạn, hãy so sánh sự khác biệt của hình vuông A đang chuyển động đều thẳng tắp tới hình vuông B, với các phương án sau đây. Hình vuông А giảm tốc khi tiến gần tới hình vuông B và bất ngờ «lao» vào nó với vận tốc vọt lên đột ngột. Hoặc là hình vuông А giảm tốc, dừng lại, rồi lại chuyển động, rồi lại dừng lại và bất thình lình quay ngược lại theo một cung tròn rồi nhanh chóng biến mất. Hoặc là hình vuông А bắt đầu chuyển động «nhầm» hướng, di chuyển chậm chạp theo quỹ đạo chồng chéo như hình 257, và sau điểm ngoặt cuối cùng thì lao dính rất nhanh vào hình vuông B. Có lẽ, những ví dụ trực quan này tạo ra ấn tượng len lỏi, rung lắc, rượt đuổi. Độ biến động của chúng là phức tạp hơn so với một chuyển động đơn giản với vận tốc đều theo một đường thẳng, bởi vì chúng ta quan sát thấy kết quả tương tác của lực và của nhân vật phản diện, của các lực đối kháng luôn biến thiên tại các thời điểm khác nhau, sự thay đổi lộ trình vì những gì được phát hiện hoặc không được phát hiện tại vị trí hiện tại, vân vân.


  

...


Các chất lượng biểu cảm này xuất hiện không những trong chuyển động của các đối tượng nhận thức thị giác, mà còn trong các chuyển động được quan sát gián tiếp của máy quay phim. Chừng nào những chuyển động này còn tương đối đơn giản (chẳng hạn, khi máy quay chuyển động ra phía trước và về phía sau theo đường thẳng với vận tốc đều hoặc khi nó được xoay góc trên giá đỡ để quay những cảnh panorama ngang dọc), chúng có vẻ như là các dịch chuyển hoàn toàn trung lập. Sự chú ý của khán giả được tập trung vào các khía cạnh khác do chuyển động của máy quay khám phá ra trong môi trường ghi hình. Nhưng quỹ đạo của máy quay có thể vẽ ra những đường ngoặt ngoẹo. Những chuyển động của nó có thể hoá thành hoàn toàn tồi tệ, đặc biệt khi chúng được thực hiện thủ công. Vận tốc của nó có thể bị thay đổi. Nó có thể đi tìm, đung đưa, rượt đuổi, đột ngột chuyển sự chú ý của mình vào một đối tượng hay sự kiện nào đó, lao vào «con mồi» của mình. Một chuyển động phức tạp như thế sẽ không là trung lập. Nó mô tả cái «tôi» vô hình, thứ sẽ nắm giữ vai trò tích cực của nhân vật trong kịch bản. Những nỗ lực và các phản ứng của nhân vật này được thể hiện nhờ có mô hình lực bộc lộ thông qua hành vi cơ giới của máy quay.

Ảnh minh hoạ: livejournal.com

Ở cấp độ phức tạp hơn nữa, chúng ta có thể quan sát thấy hiệu ứng tác động «ngược» của điều gì đã diễn ra trước đó lên điều gì đang diễn ra sau đó. Ví dụ, trong khi hình vuông A cập bến, hình vuông B bất ngờ lao vào hình vuông A và đẩy nó ngược lại. Hình vuông А lại tiến tới, nhưng, khi hình vuông В bắt đầu «tấn công» lần thứ hai, hình vuông A «kịp thời» rút lui.



Nhằm tới các mục tiêu thực nghiệm, Fritz Heider và Marianne Simmel đã làm ra một đoạn phim ngắn mà các nhân vật chính trong đó là một hình tam giác to, một hình tam giác nhỏ và một hình tròn. Người ta đã phát hiện ra rằng, khán giả, khi dựa trên chuyển động của ba hình này, sẽ tự gán cho các hình thù này những chất lượng có «nhân tính». Ví dụ, 97% khán giả đã mô tả hình vuông to như là «hung hăng, hiếu chiến, thích gây gổ, thích bắt nạt, ác ôn, nóng nảy, xấu tính, sát khí, thích kiếm chuyện, phản diện, cậy lớn đánh bé, thích thống trị, thích quyền lực, thích chiếm đoạt». Thật đáng ngạc nhiên, sự biểu cảm của các hình thù hình học trong chuyển động đã được khai thác triệt để hơn trong một số bộ phim Oscar «trừu tượng» của Phisher, Norman McLaren, Walt Disney và các tác giả khác.

Luận điểm đang được xem xét cũng hoàn toàn có liên quan tới cả các hình tĩnh. Một số hoạ sỹ, chẳng hạn các nghệ sỹ theo trường phái lập thể, đã truyền cho hình người một diện mạo đơn giản của thể vô cơ, trong khi Van Gogh đã vẽ cây cối và thậm chí cả mây và núi bằng các đường cong uyển chuyển để nhân cách hoá các đối tượng này. Trong sự nghiệp của Henry Moore chúng ta nhận thấy toàn bộ thang độ phức tạp: từ các khối lập phương thô dị cho đến những đường cong tinh tế đẳng cấp cao.

BIỂU TRƯNG CỦA VẬT THỂ CHUYỂN ĐỘNG

Trong múa, cũng như trong diễn xuất của nghệ sỹ, người thực hiện và hành động của họ được trộn chung vào với nhau thành cơ thể người. Một phương tiện đáng ngạc nhiên của điều này là việc điệu múa được tạo ra trong một môi trường hoàn toàn khác so với môi trường mà trong đó họ xuất hiện trước khán phòng. Khán giả tiếp nhận một điệu múa hoàn toàn như nghệ thuật trực quan. Vũ công hiếm khi cần đến gương. Họ cũng chỉ luôn có biểu trưng trực quan ẩn khuất của hành động cá nhân. Tất nhiên, cũng như mọi thành viên của nhóm hoặc biên đạo, họ nhìn thấy hoạt động của những vũ công khác. Nhưng còn điều gì liên quan tới cơ thể của chính mình, thì vũ công chủ yếu sáng tạo nhờ vào các cảm giác căng cơ, dây chằng, khớp. Thực tế này cần được nhấn mạnh, chí ít là bởi vì, một số nhà mỹ học đã nói rằng, dường như chỉ có các loại hình tối cao của cảm xúc — thị giác và thính giác — mới có thể tạo ra phương tiện thể hiện nghệ thuật.

Tôi luôn khư khư coi rằng, một hình thức được tiếp nhận trực quan thì có tính động. Điều đó cũng đúng tới hình thức vận động.

Vũ công tạo ra điệu múa của mình nhờ cảm xúc áp lực và thả lỏng, cảm xúc cân bằng, thứ phân biệt được sự bền vững tuyệt vời của tư thế thẳng đứng là khác với các cú nhào lộn mạo hiểm. Khi bàn về sự tương ứng đáng ngạc nhiên giữa một bên là việc vũ công sáng tạo dựa trên nền tảng các cảm giác cơ bắp của mình và một bên là biểu trưng cơ thể trong mắt khán của họ, không bao giờ được quên bản chất cơ học của các cảm giác vận động. Động tính này là thành tố chung kết nối hai phương tiện tạo hình. Khi vũ công nâng cánh tay lên, việc đầu tiên mà họ phải đối mặt là áp lực. Nhờ vào biểu trưng trực quan của các cánh tay diễn viên, áp lực nâng như vậy được chuyển tới khán giả. Để biết định vị hai phương tiện tạo hình này, các vũ công và diễn viên chủ yếu cần học được cách xác định đúng mức độ của hành động. Sự thiếu tự tin ngay từ đầu của họ trong việc này là một phần kết quả của thực tế mà như Michotte đã chỉ ra rằng, biểu trưng động tính của cơ thể chúng ta có đường biên được phác thảo yếu. Nó là «sinh vật đơn bào biết vận động», có nghĩa không có đường viền. Michotte giải thích tại sao điều đó lại diễn ra như thế: cơ thể là nội dung duy nhất của trường vận động. Không có gì ở ngoài nó và ở xung quanh nó, không có bất kì «cơ sở» nào mà ở trong đó nó có thể được tách ra và được tiếp nhận như một hình thù. Như vậy, có thể bàn về các kích thước và cường độ chuyển động của chúng ta với nhau, nhưng hầu như không có khái niệm vào về ảnh hưởng của chúng lên môi trường quan sát xung quanh. Vũ công cần biết xác định, động tác của họ phải có biên độ cường độ đến mức nào, để đạt được hiệu quả mong muốn.


Cách vận động của amoeba đơn bào. Nguồn: https://ochepyatki.ru

Tất nhiên, các kích thước phù hợp sẽ phụ thuộc vào cả chức năng của mô hình chuyển động trong hình dung như một tổng thể, và vào kích thước của biểu trưng được tạo ra trong ý thức của chủ thể nhận thức. Chuyển động của vũ công có thể là rộng hơn so với của diễn viên phim kịch khi chuyển động của những người này chỉ đóng vai trò phụ để minh hoạ cho giọng nói. Chính vì những lí do đó mà hành động cần ít đi khi trong phim có những mẩu đối thoại. Tiết mục trên sân khấu đòi hỏi những đi chuyển ở diện rộng hơn, so với động tác diễn xuất của nghệ sĩ điện ảnh, và một cú rướn mày trong cảnh quay áp sát là ngang cơ với khung hình hoạt náo ở cự ly toàn cảnh. Để thoả mãn các đòi hỏi này, vũ công và diễn viên cần hoàn thiện cảm giác tương ứng về thang độ kích cỡ và vận tốc của vận động.

RUDOLF ARNHEIM, «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Lược dịch và biên tập: MiukaFoto.

10 May 2019


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Chuyển động
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!