Bất kỳ sự diễn giải nào cũng là chủ quan, và bạn không thể làm khác được. Tất cả chỉ nằm ở chỗ, những tương đồng hay tương phản đang tồn tại trong hình ảnh có gợi nổi một hướng nhìn thực sự đáng kể, một cú hích đủ tầm cho lập luận hay không (hình thức có nội dung), hay là chẳng có định hướng nào hết, và mạnh ai người ấy nhìn, họ nhìn những điều họ muốn (hoặc chẳng nhìn thấy cái gì cả). Một hình thức như thế trong sự phụ thuộc vào khán giả có thể có một nội dung ngẫu nhiên, và điều đó có nghĩa — không có nội dung nào cả.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

TÍNH BẤT HOÀN TÁC CỦA KHÔNG GIAN BA CHIỀU

Chúng ta vừa xem xét chỉ hai khía cạnh của tình huống không gian: hình chiếu hai chiều trên mặt phẳng chính diện và định hướng ba chiều — nơi đối tượng của nhận thức đạt được hình dạng đơn giản nhất về mặt thị giác. Tuy nhiên trong thực tiễn khó mà có thể hoàn toàn loại bỏ được các biến dạng. Sự bù trừ kích thước khi đề cập tới các cột trụ hay các pho tượng đã dường như là không cần thiết, nếu con mắt của chủ thể nhận thức chúng có thể biết điều chỉnh các biến dạng phối cảnh một cách hoàn hảo.

Các nhà tâm lý học đã phát hiện ra rằng, khi chúng ta nhìn vào một đối tượng nằm nghiêng, chúng ta nhìn thấy một hình dạng là sự thoả hiệp giữa hai thái cực: «hình dạng thực tế», từ một hướng, và hình chiếu chính diện của nó — từ một hướng khác. Khi chúng ta nằm trong nhà thờ hay khi chúng ta ngắm dọc theo quang cảnh đường sắt, chúng ta nhận thấy rằng, các dãy cột hội tụ về hướng bàn thờ, còn các đường ray thì không song song. Sự hội tụ trong trường hợp này là không mạnh mẽ đến mức như nó dường như đang có trong hình chiếu chính diện. Trong một bức ảnh chụp các góc nghiêng còn mạnh mẽ hơn nhiều nữa. Tương ứng thì cả những khác biệt theo chiều sâu cũng được nhận thức là nhỏ hơn đáng kể so với chúng có trong thực tế.


Sự bù trừ đang diễn ra khi đó phụ thuộc vào một vài yếu tố. Thứ nhất, nhận thức chiều sâu được tăng cường bằng cái nhìn stereo dựa trên thị giác chung của cả hai mắt, cũng như dựa trên các điều kiện khác mà tôi sẽ nói sau. Chiều sâu được nhận thức càng chính xác, sự biến dạng của hình dạng càng được bù trừ ở mức cao hơn. Nếu chúng ta nhìn vào không gian vật lý có thực bằng cả hai mắt hoặc qua ống ngắm stereo, hiệu ứng chiều sâu được cảm giác thấy ở cấp độ mạnh. Trong một bức tranh được vẽ theo các định luật phối cảnh, chính hiệu ứng đó sẽ là yếu hơn. Sự khác biệt cũng phụ thuộc vào bản thân chủ thể nhận thức. Trong khi «một người từ ngoài đường» khó thuyết phục được chính mình rằng, anh ta nhìn thấy các dãy nhà và các toà kiến trúc nghiêng vào nhau, thì một học viên biết về các định luật của bức vẽ phối cảnh sẽ làm được điều đó nhanh hơn hẳn. Đang có cả một số chứng minh cho rằng, loại hình ảnh không gian vốn có ở một văn hoá cho trước cũng gây ảnh hưởng tới nhận thức của con người. Robert H. Thouless đã làm sáng tỏ rằng, các sinh viên Ấn Độ khi họ ít được làm quen với các định luật của hình ảnh phối cảnh đã nhận thức các đối tượng nằm nghiêng trong một hình dạng «thực tế» hơn, so với các học viên người Anh.


Một yếu tố khác và quan trọng hơn trực tiếp liên quan đến chính mô hình hình chiếu. Chúng ta đã làm rõ rằng, hình dung không gian phụ thuộc vào sự đơn giản tương đối của các mô hình hai và ba chiều. Một trong số các điều kiện mà luôn luôn khiến nhận thức đối tượng là một vật phẳng, đó là định hướng chính diện của nó. Các vật thể rắn nổi khối luôn cần đứng trong định hướng nghiêng so với chủ thể nhận thức, mà thế nghiêng lại là ít đơn giản hơn so với thế chính diện. Hơn nữa, điều kiện này luôn chống lại sự hủy hoại biến dạng phối cảnh. Tiếp theo, hình chiếu chính diện thường là một hình dạng đơn giản, nó gây ảnh hưởng cực mạnh. Khi chúng ta đứng ở cửa nhà thờ và nhìn về hướng ban thờ, mô hình hình chiếu có được trong trường hợp này là đối xứng. Sự đối xứng đó sẽ làm giảm nhận thức chiều sâu, tương tự như mô hình đối xứng trong hình 160b được chúng ta nhận thức như một khối hộp trong mức độ yếu hơn đáng kể, so với hình thù ở minh hoạ 160a. Nếu chúng ta ngắm nội thất của nhà thờ từ một vị trí nghiêng, sự nổi khối sẽ tăng lên. Kết cấu sân khấu, trình bày trước thị giả một mô hình đối xứng (hình 167а), sẽ tạo ra ấn tượng chiều sâu yếu hơn, so với trường hợp khi nó bất đối xứng (hình 167b). Trong các bức tranh và các bức vẽ, sự bù trừ các biến dạng luôn là không đầy đủ, bởi vì đôi mắt nhận ra «mặt phẳng» của mặt phẳng tạo hình, điều đó làm trung hoà hình ảnh đang cố gắng trở thành khối. Hoạ sỹ né tránh hoặc tăng cường sự đối xứng của mô hình chính diện tùy vào phong cách mỹ thuật của anh ta có chào đón hình ảnh chiều sậu hay không. Cuối cùng cần nhớ kỹ rằng, hình dạng khách quan của một bức tượng trong điêu khắc là khá phức tạp, thế nên động cơ khuyến khích tiêu diệt biến dạng phối cảnh không thể mạnh tới mức mà nó thực sự có, chẳng hạn, trong nhận thức một khối lập phương chuẩn mực đặt ở thế nghiêng.


RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Lược dịch và biên tập: MiukaFoto.

11 Jan 2019


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Không gian
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!