«Nhiếp ảnh — đó chính là sự hướng tới của: hội họa, bố cục, nhịp điệu uyển chuyển, hình học, — những thứ được sắp xếp trong một phần nhỏ của một giây»
Henri Cartier-Bresson 
(1908 - 2004)

ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN DẠNG ĐẾN NHẬN THỨC KHÔNG GIAN

Chiều sâu được nhận thức bởi con mắt không những thông qua sự che lấp nhau của các hình thù. Các đối tượng, kể cả khi không có sự che lấp nhau, cũng có vẻ như là nổi khối và có một chút hơi hướng chiều sâu. Trong những điều kiện nào và tại sao điều đó diễn ra?


Hình thù trong mình hoạ 156 đang cố gắng nghiêng ngả về phía sau theo hướng tính từ chủ thể nhận thức nó. Với một bức vẽ được thể hiện trên tờ giấy, sự cố gắng này được cảm thấy khá yếu, nhưng trên màn hình chiếu hoặc khi trong một căn phòng tối có ánh sáng huỳnh quang hiệu ứng này có vẻ mạnh hơn nhiều. Điều gì khiến một hình thù nghiêng ngả khỏi mặt phẳng mà nó đang được đặt vào theo vật lý? Phần lớn mọi người có thể nhận thức nó như đang nằm trên mặt phẳng của tờ giấy. Sau đó chúng ta để ý thấy rằng, hình thù không hoàn toàn chính xác tương ứng với mô hình riêng của mình, mà có vẻ là biến dạng của một mô hình khác — hình vuông (hoặc hình chữ nhật). Theo quan điểm hình học thì có thể nói chúng ta đang đề cập tới hình thoi. Theo quan điểm tâm lý của nhận thức thị giác, sẽ là đúng hơn nếu nói về một hình vuông bị bóp chéo.

Vậy điều gì trong thực tại được gọi là biến dạng? Bởi vì đối với một hình dạng cho trước, không phải chênh lệch nào cũng là biến dạng. Nếu tôi cắt cụt một góc của hình vuông nào đó và dán nó vào một chỗ khác của đường viền, thì sự thay đổi hình dạng sẽ đập ngay vào mắt, nhưng sự biến dạng không xảy ra. Nếu tôi tăng diện tích của toàn bộ hình vuông lên, thì kể cả trong trường hợp này cũng không có sự biến dạng. Nhưng nếu tôi nhìn vào hình vuông hay vào chính cơ thể của mình qua một chiếc gương méo mó, thì khi đó câu chuyện đã đang đề cập tới sự biến dạng. Sự biến dạng luôn gây ra ấn tượng rằng, có lực hút hay lực đẩy nào đó đang tác động lên đối tượng nhận thức. Trong hiệu lực của điều này, nó có vẻ bị đè nén hay bị kéo dãn, bị vặn xoắn hoặc bị bẻ cong. Diễn đạt theo cách khác, hình dạng của đối tượng (hoặc của một phần đối tượng) như một tổng thể đã thử thách sự thay đổi trong các tương tác giữa những phép đo không gian của nó.

Illustration by Sir John Tenniel for Lewis Carroll’s Alice’s Adventures in Wonderland (1865). Source: 2012books.lardbucket.org

Sự biến dạng luôn chứa đựng phép so sánh giữa một cái đang có và một cái cần có. Một đối tượng bị biến dạng được nhận thức như sự chênh lệch khỏi một cái gì đó nữa. Làm thế nào để truyền tải «một cái gì đó nữa» này? Đôi khi nó chỉ được tiếp thu bằng chính kiến thức của chúng ta. Cái cổ dài của Alice* được nhận thức là biến dạng, trong khi thân cây hoa lại được thấy là bình thường. Khi lần đầu trong đời được vào vườn bách thú và nhìn thấy hươu cao cổ, người nông dân thốt lên: «Không thể nào có con vật như thế!». Người này đã so sánh nó với một tiêu chuẩn mơ hồ nào đó mà anh ta áp đặt lên hình thức chung của mọi muông thú. Khoé mắt của người Mông Cổ có thể có vẻ là bị biến dạng trong cách nhìn của dân núi Kavkaz, còn đối với người Mông Cổ thì cái bị biến dạng lại là mắt của người Kavkaz. Trong tất cả các ví dụ này, sự biến dạng không phải là thứ vốn có của chính hình dạng đã cho, mà xuất hiện từ tương tác giữa cái mà chúng ta đang nhận thức và các dấu vết ký ức. Những biến dạng kiểu đó được các hoạ sỹ áp dụng chỉ trong chừng mực, bởi vì sự biểu cảm dựa vào cái mà mắt không thể nhận thức trực tiếp được luôn là khá yếu. Hoạ sỹ hiếm khi chỉ dựa vào kiến thức. Tuy nhiên có tồn tại hay không một cái gì đó khác để tận dụng?
* Nhân vật chính trong «Alice's Adventures in Wonderland» (Alice ở xứ sở thần tiên) của tác giả Lewis Carroll. — Ghi chú của NXB.

Ở hình thoi trong minh hoạ 156, chúng ta nhìn ra một hình vuông bị biến dạng không phải bởi vì trong cuộc đời chúng ta đã nhìn thấy những hình vuông không chỉ một lần, mà bởi vì, hình dạng vuông hầu như được nhận thức trong diện mạo của hình thoi. Bằng cách nào và khi nào thì điều đó xảy ra? Điều kiện đầu tiên cần phải thấy được, đó là, hình thù «bình thường» cần có hình dạng căn bản hơn so với hình thù đang được nhận thức. Hình vuông là một hình thù đối xứng so với tất cả bốn trục và có các góc vuông. Hình thoi thì không có góc vuông; ngoài điều này ra, trong định hướng của nó có thể tìm ra sự bất đối xứng. Hình thoi là ít đơn giản hơn so với hình vuông. Nhưng đó còn chưa phải là định nghĩa về hình thoi. Nếu thay đổi một hình thoi sao cho nó giống với sân bóng chày có hai trục đối xứng, thì hình dạng hình học của hình thù vẫn như cũ, tuy nhiên sự biến dạng sẽ yếu đi hoặc hoàn toàn biến mất. Nếu kéo dãn một hình vuông theo hướng một trục của nó, kết quả sẽ là một hình chữ nhật. Nhưng hình chữ nhật ở trạng thái bình thường lại hoàn toàn không giống như hình vuông bị biến dạng.

Nhìn chung, nhận dạng thị giác trước một mô hình được ước lệ không phải thông qua bộ xương kết cấu của nó. Hình vuông có tính cách được thể hiện bằng hai trục có cùng độ dài, cắt nhau vuông góc. Nếu kéo dãn một hình vuông theo một trục, thì bộ xương kết cấu sẽ bị thay đổi do có sự thêm thắt, điều này không được nhận thức trong hình chữ nhật nhận được từ hành động đó như một điểm đặc biệt kết cấu tự tại. Sẽ là một tình huống hoàn toàn khác trong trường hợp hình thoi. Nếu tưởng tượng hình vuông như một hình thù có những bản lề ở các góc, thì có thể nói rằng, sự thay đổi hình dạng sẽ đạt được do có hiệu lực của phép quay nước đôi không toàn bộ (hình 157). Một chuyển động quay hướng lên phía trên (а), chuyển động thứ hai (lâu hơn so với chuyển động thứ nhất)— hướng về bên trái (b). Sự biến dạng cũng sở hữu bộ xương kết cấu tương đối đơn giản, gắn kết vào hình vuông như vào một tổng thể. Nhìn thấy rõ mồn một, hình thoi có thể được mô tả như kết quả tương tác của hai kết cấu tương đối đơn giản — hình vuông và phép quay. Như thảo luận của chúng ta trước đây đã chỉ ra, trong những điều kiện này, với toàn bộ xác suất, có hiện tượng chia nhóm tổng thể ra thành hai kết cấu phụ. Và quả thực, khi mô hình được nhận thức như đang nằm trong mặt phẳng chính diện, thì nó có vẻ như là «một hình vuông đã bị quay». Giờ đây chúng ta đã có đủ thực lực để xác lập các điều kiện cho sự xuất hiện của biến dạng. Diện mạo của một mô hình nhận thức thị giác A sẽ có vẻ là biến dạng, nếu có thể nhận được nó bằng phương tiện đắp ghép vào mô hình B, đơn giản hơn А, bằng phương tiện thay đổi hình dạng С, cũng đơn giản hơn một chút so với А, sự thay đổi này xuất hiện dọc theo các trục không trùng với các trục của mô hình Vine thủ tiêu các trục này.


Nếu một hình thù dạng hình thoi được nhận thức là đang nằm trong mặt phẳng chính diện, thì lập tức xuất hiện một áp lực giống như một dải băng cao su bị kéo căng. Nó dường như cố gắng «co» ngược lại, có nghĩa để trở về hình vuông. Việc làm dịu đi áp lực này trong khuôn khổ của mặt phẳng chính diện là hoàn toàn vô vọng. Tuy nhiên đang tồn tại một giải pháp có liên quan đến «con đường tự do» tiến về chiều thứ ba. Chúng ta hãy thử biến hoá hình thoi thành bốn điểm đỉnh của nó, và tưởng tượng đó là bốn ngôi sao trong bầu trời đêm. Rõ ràng, mỗi một ngôi sao có thể nằm ở một khoảng cách bất kỳ trên đường thẳng nối ngôi sao này tới mắt thị giả (xem các đường chấm chấm trong minh hoạ số 158). Như vậy, bốn ngôi sao này dường như có thể tạo ra một hình tứ giác tại một trong số vô vàn các mặt phẳng có những định hướng hoàn toàn khác nhau trong không gian. Nếu những ngôi sao này lại được nhận thức là nằm trong mặt phẳng chính diện (tương tự như điều này diễn ra với các chòm sao), thì chúng ta sẽ nhận ra một hình thoi quen thuộc (hình 158а). Tuy nhiên đang tồn tại hai mặt phẳng, nghiêng ở một góc sao cho, những ngôi sao này tạo ra một hình vuông hoàn hảo (một hình vuông như thế được kí hiệu bằng chữ «b»). Bằng cách này, nhờ có sự quay nghiêng đi đôi chút về chiều thứ ba, áp lực đã được giải toả. Sự đơn giản của mô hình này dường như tăng trưởng đến mức phi thường, và cấu hình của kích thích chiếu hình lên võng mạc sẽ hầu như không có bất kỳ sự thay đổi nào. Dựa vào xuất phát điểm này, có thể đề xuất rằng, hiệu ứng nổi khối có vị thế là bởi vì, thứ nhất, đang xảy ra sự giải toả áp lực do sự biến dạng của mô hình nhận thức gây ra, và, thứ hai, sự đơn giản hoá đáng kể của hình thù đang diễn ra mà không hề can thiệp vào mô hình hình chiếu.

Cần đánh dấu rằng, phải trả một cái giá nhất định cho sự hoàn thiện này. Vị trí sắp xếp chính diện của hình thoi đang nhường chỗ cho thế nghiêng của hình vuông. Thế nghiêng của một hình thù là ít đơn giản hơn, nếu so sánh với thế chính diện, bởi vậy chúng ta đang giành lấy sự đơn giản mà đồng thời cũng đánh mất nó. Suy ra, khi đề cập tới nhận thức nổi khối, chúng ta cần ngầm hiểu rằng, một hình dạng không biến dạng trong thế nghiêng sẽ tác động tới một tình huống trong tổng thể theo cách đơn giản hơn, so với một hình dạng biến dạng trong vị trí chính diện.


RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Lược dịch và biên tập: MiukaFoto.

2 Jan 2019


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Không gian
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!