Vấn đề nghệ thuật được chia làm ba phần: cái mà tác giả muốn thể hiện, cái mà tác giả biết thể hiện, và cái mà anh ta đã thể hiện nhưng lại ngoài ý muốn.
Sergei Dovlatov 
(1941 - 1990)

CÁC LỚP CHIỀU SÂU

Các thuật ngữ «hình thù» và «phông nền» sẽ là thuận tiện cho đến khi nào chúng ta đề cập tới một mô hình đồng nhất khép kín, mà cũng được bao quanh bằng một môi trường đồng chất vô tận. Nhưng những điều kiện đơn giản như thế là cực kỳ hiếm gặp. Thậm chí trong phần lớn các ví dụ căn bản của chúng ta, có thể tách ra ít nhất hai mức độ. Chẳng hạn, hình thập tự trong ví dụ 161 sẽ có vẻ là được thể hiện trên một nền móng, được tạo ra bởi một đường tròn, thứ mà đến lượt của mình lại diễn xuất như một cái đĩa, nằm phía trên một mặt phẳng trống rỗng, bao quanh cái đĩa đó. Cái đĩa là phông nền đối với hình chữ thập, nhưng lại là hình thù — đối với bề mặt bao quanh. Cách thuật ngữ hoá cho điều này khá là bất tiện. Dễ thấy, cần nói chính xác hơn về các mô hình được sắp xếp theo các mức đôi chiều sâu khác nhau, còn mô hình «hình—phông» khi đó sẽ là trường hợp đặc biệt như một một cấu hình sở hữu đồng thời hai mức độ.


Khi trong hiện hữu có nhiều hơn hai mặt phẳng, thì, để đề cập tới quy tắc đã nói ở bài trước, cần đưa ra những hiệu chỉnh. Rõ ràng, có lẽ đã là hợp lý nếu chờ đợi rằng, đường tròn khép kín trong hình 169 sẽ được nhận thức như một hình thù nằm phía trên hình vuông, tiếp theo, hình vuông đó yên vị trên mặt phẳng chân đế. Thay vì nghĩ như thế, trong trường hợp này chúng ta lại đang nhận thức được một hình vuông có một lỗ khoét hình tròn. Chắc có lẽ, điều đó diễn ra trong hệ quả của nguyên tắc tiết kiệm, mà theo đó, số lượng các lớp mức độ của mô hình sẽ là tối thiểu trong khả năng cho phép. Nếu hình tròn tạo ra cái đĩa nằm phía trên hình vuông, thì trong kết quả chúng ta có một sự sắp xếp theo ba lớp, trong khi đó, hình vuông với một lỗ thủng tròn lại có khả năng tạo ra một mô hình chung chỉ có đúng hai lớp. Ở đây số lượng các mặt phẳng là ít hơn, có nghĩa, mô hình đó, trong phương diện số lượng, đang đưa ra một phương án đơn giản hơn. Từ đây chúng ta rút ra một kết luận rằng, hình vuông với lỗ thủng tròn là giải pháp đơn giản hơn so với hình thù đặt theo ba lớp chiều sâu. Các nguyên nhân sinh lý học của sự ưu tiên đó tạm thời còn là mơ hồ.


Quan điểm này có thể được mô phỏng qua một ví dụ phức tạp hơn. Hình 170 một bức tranh khắc gỗ của hoạ sỹ Jean Arp. Các yếu tố thị giác được làm cân bằng nhau đến mức, chúng đồng thời thoả mãn vài điều kiện không gian. Tranh khắc gỗ này có thể được chúng ta nhận thức như đang nằm trên bốn mặt phẳng (hình 171a), có nghĩa như một kim tự tháp, được tạo thành từ một đốm đen không lớn nằm ở đỉnh, và phía dưới đó có một đốm trắng kích thước lớn, tiếp theo, đốm trắng này lại yên vị trên một đốm đen. Và trong tổng thể, toàn bộ kết cấu nằm trên một chân đế màu trắng vô tận.


Hình 171b đề xuất một giải pháp có ba mặt phẳng, trong đó, một vòng xuyến màu trắng đang yên vị trên một đốm đen. Hai giải pháp mặt phẳng kép được chỉ ra trong các hình 171с,d,e: vòng xuyến lớn màu đen cùng với một đốm đen nhỏ ở giữa nằm trên một chân đế màu trắng, hoặc, phông nền màu đen (chân đế) được nhìn thấy xuyên qua lỗ thủng được tạo ra bằng đường viền trong mặt phẳng màu trắng đồng nhất.


Nguyên tắc tiết kiệm, dĩ nhiên, sẽ ủng hộ cho giải pháp một mặt phẳng như phương án đơn giản nhất (hình 171e), tuy nhiên điều đó kéo theo hàng loạt các đứt đoạn mà hoàn toàn có thể tránh được nhờ vào hình dung thị giác nổi khối. Giải pháp duy nhất để tránh được mọi đứt đoạn sẽ là hình tự tháp (hình 171a). Quyết định này cũng còn được đưa ra bởi «quy tắc cô lập». Tuy nhiên hình tự tháp đòi hỏi phải có nhiều mặt phẳng nhất. Nếu như sự rực sáng sở hữu một tính chất vốn có của phông nền, thì giải pháp thống trị sẽ là 171c. Tuy nhiên hai mấu cầu nối nhỏ nằm trong vòng xuyến trắng sẽ cường kích cá tính của hình thù trong đốm trắng ở trung tâm, chứ không phải của phông nền (hình 171b hoặc 171d). Cuối cùng, sự tương đồng theo màu sắc sẽ hợp nhóm tất cả các khu vực có màu trắng vào một mặt phẳng, còn tất cả chỗ nào có màu đen — vào một mặt phẳng khác (hình 171с hoặc 171d).

Portrait of an Unknown Woman. 12/2018.

Sau này sẽ được chỉ ra rằng, các yếu tố nhận thức đa dạng không những chỉ hợp tác, mà còn có thể chống đối lại nhau như những thế lực phản động. Trong bức tranh khắc gỗ của Arp, lực tác động của những yếu tố này được sắp đặt theo một cách, sao cho kết quả có vẻ như là mơ hồ và mong manh. Hiệu ứng này được một số hoạ sỹ hiện đại yêu thích (như, chẳng hạn, PicassoBraque), bởi vì hiệu ứng này, khi hiện hữu trong các bức tranh của họ theo phong cách lập thể, sẽ đập tan tính bảo thủ vật chất của những thứ được nhận thức bằng thị giác. Những nghệ sỹ cổ xưa hơn, khi cố gắng nhấn mạnh tính trường tồn trực quan của sự vật, luôn luôn chọn một bố cục, sao cho, mặc dù cũng có những kết hợp của các yếu tố đối kháng, tuy nhiên vẫn là một hệ thống cân đối, biểu hiện sự thống trị rõ ràng. Mỗi một đơn vị tạo hình có vị thế đặc biệt trong hệ thống các lớp chiều sâu nhận thức. Suy ra, có lẽ có một thứ quan trọng mà chúng ta cần cố gắng hình dung trong dạng sơ đồ hoặc dạng kim tự tháp, như đã làm ở hình 171, đó chính là kết cấu không gian của các tác phẩm hội hoạ, các bề mặt trạm trổ, các tác phẩm điêu khắc nổi khối và các toà kiến trúc, liên quan đến các phong cách mỹ thuật khác nhau. Thiết nghĩ, chúng ta cần tìm ra những khác biệt tính cách của mỗi lớp lang đang được xem xét, cũng như các khác biệt được tạo ra bởi sự sắp xếp của chúng. Rất nên nghiên cứu hàng loạt các đối tượng thuộc về từng lớp chiều sâu nhận thức và sự phân bố của chúng tại mặt phẳng chính diện.

RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Lược dịch và biên tập: MiukaFoto.

13 Dec 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Không gian
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!