Một nghệ phẩm là một mô hình dừng lại của một thế giới bất tận.
Yury Tynyanov 
(1894 - 1943)

TRẺ NHỎ VẼ NHỮNG THỨ CHÚNG THẤY

Học thuyết trí tuệ chủ nghĩa chắc khó có thể chiếm lĩnh và giữ vững được vị trí thống trị, nếu có một học thuyết nào đó khác chống lại nó như một phép thế chỗ. Để chuẩn bị một giải thích thuyết phục hơn, đã cần có: thứ nhất, xem xét lại công ước về tâm lý nhận thức; thứ hai, hình dung rõ ràng các điều kiện tác động lên một hình ảnh mỹ thuật trong một phương tiện tạo hình đang có.


Để giải mã được điều kiện thứ nhất, chỉ cần tổng hợp ngắn gọn những điều mà tôi đã nói. Nhận thức thị giác, như một trải nghiệm nhạy cảm, khác với một bức hình «chụp ảnh» trong hai nét quan trọng. Nó không đánh dấu và không ấn tượng hoá đầy đủ các chi tiết cá thể có trong hình ảnh trên võng mạc. Đang có các số liệu làm vật chứng cho một điều, đó là, nhận thức không khởi nguồn từ những dữ kiện riêng rẽ (những thứ sau đó sẽ biến thành phương tiện của trí tuệ trong trừu tượng), ngược lại, xuất phát điểm của nó chính là sự phổ quát.

Khái niệm chung về một "hình tam giác" là một kết quả sơ cấp căn bản của nhận thức, chứ không phải là một khái niệm thứ cấp và thế chấp. Sự khác biệt giữa các hình tam giác cá thể chỉ diễn ra sau đó, chứ không phải trước đó. Khái niệm chung về loài chó được nhận biết và cảm giác thấy sớm hơn hẳn, so với hình dung về một con chó cụ thể nào đó. Nếu điều đó đúng, thì các hình ảnh mỹ thuật sơ khai, dựa trên sự quan sát ngây thơ (hồn nhiên), cần đề cập tới tính phổ quát, có nghĩa, tới những nét đặc biệt kết cấu toàn năng. Đây cũng chính là cái đang diễn ra trong thực tại.

Điểm khác biệt thứ hai của trải nghiệm thị giác so với hình ảnh đọng trên võng mạc lại đụng chạm tới vấn đề phối cảnh. Hình ảnh, được hình thành qua lăng kính mắt, lại phô diễn sự biến dạng của phép chiếu, vốn có trong bất kỳ một bức ảnh nào, trong khi đó, nhận thức lại không cảm thấy một ảnh hưởng lớn tác động lên kích thước và hình dạng. Hình dạng và kích thước khách quan của phần lớn các sự vật được nhận thức gần đúng với như chúng có trong thực tại: một cái va li vuông vắn luôn có vẻ là vuông vắn, còn những con người, đang ở trong một căn phòng đứng xa các bạn ở một khoảng cách nào đó, sẽ không bé nhỏ hơn, so với những con người đang đứng sát bên các bạn. Nhiều cá nhân rất khó hình dung trực quan về các định luật của phối cảnh, thậm chí nếu họ được giải thích về các định luật này với sự trợ giúp của thước đo. Tôi sẽ nhắc đến một trường hợp như thế. Có một cô sinh viên nhạy cảm và siêng năng. Tôi đã cố gắng chỉ cho cô ấy thấy dạng nghiêng của một cái hộp đang nằm trên mặt bàn. Bỗng nhiên cô gái này giơ tay che mặt và thốt lên hoảng hốt: «Ôi thế ạ, điều này thật kinh tởm!»

Trẻ nhỏ, và những người đang trong cấp độ phát triển nhận thức thấp, đã vẽ những khái niệm toàn năng và những hình dạng không méo mó một cách chính xác, bởi vì họ vẽ những gì họ đã nhìn thấy. Nhưng đó không phải là một câu trả lời đầy đủ. Không thể nghi ngờ, trẻ nhỏ nhìn thấy nhiều hơn những gì chúng vẽ. Ở độ tuổi, khi chúng dễ dàng phân biệt một người này với một người khác và nhận ra những sự thay đổi nhỏ nhặt nhất ở một vật thể quen thuộc, những bức vẽ của chúng vẫn hoàn toàn là không thể phân tích được. Cần tìm nguyên nhân trong chính quá trình tạo hình.

Quả thực, khi chúng ta sử dụng một hình dung mới của chúng ta về nhận thức thị giác, sẽ nảy sinh một khó khăn đặc thù. Tôi đã nói rằng, nhận thức được qui gọn trong việc hình thành những khái niệm nhận thức, trong việc nắm bắt và thành tựu những điểm đặc biệt kết cấu tính cách. Như vậy, nhận thức về hình dạng đầu người có nghĩa là nhận thức «độ tròn» của đối tượng này. Rõ ràng, hình dung chung về đường tròn không đồng nghĩa với một vật được nhận thức trong thực tế. Đó là một hình dung không bị vật chất hoá trong một cái đầu nào đó xác định hay trong một số cái đầu, như, chẳng hạn, của một vòng tròn hay của một quả cầu, mà ở trong đó, hình ảnh của khái niệm chung về đường tròn đạt được sự hoàn thiện. Thậm chí, những hình dạng này là, trước hết, những biểu tượng của khái niệm về đường tròn nói chung, chứ không phải sự hiện thân của nó. Bởi vậy, đầu người — đó vừa không phải là một vật thể môi trường, vừa không phải là hình tròn. Nói một cách khác ư? Nếu tôi mong muốn thể hiện «vòng tròn» của một đối tượng như thế, như của đầu người chẳng hạn, tôi sẽ không thể sử dụng các hình dạng được hình dung trong thực tế ở trong nó, mà cần tìm ra hoặc thể hiện một hình dạng, thứ có thể thu hút vào trong mình một phổ quát thị giác của hình dung về đường tròn, vốn có ở thế giới duy vật. Nếu đối với một đứa trẻ, hình tròn là biểu tượng của đầu người, thì hình tròn này không thuộc về đứa trẻ trong chính đối tượng. Nó là phát minh vĩ đại của đứa trẻ, ấn tượng hoá một thành tựu mà đứa trẻ đạt được chỉ trong kết quả của một thực nghiệm gian khổ.

Một cái gì đó tương tự cũng có thể quan sát được khi làm việc với màu sắc. Màu sắc của phần lớn các đối tượng có thể là bất kỳ, nhưng không đồng nhất trong không gian hoặc theo thời gian, không có dấu hiệu chung của màu sắc ngay cả trong các hình mẫu của một và chỉ một nhóm đối tượng. Màu mà một đứa trẻ sử dụng để tô cây cối trong những bức vẽ của mình, khó có khi nào có sắc xanh lá cây, được lựa chọn bởi chúng từ hàng trăm sắc màu của cây cối đa dạng. Đó chính là màu tương ứng với ấn tượng chung từ tất cả các cây cối. Và, kể cả trong trường hợp này chúng ta cũng đề cập đến không phải sự mô phỏng đơn giản, mà tới một thành quả sáng tạo.

RUDOLF ARNHEIM, "Nghệ thuật và nhận thức thị giác", 1974. Lược dịch và biên tập: MiukaFoto.

25 Oct 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Phát triển
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!