Cần nhìn thấy thứ không có, nhưng có thể có, nếu như có một cái gì đó cũng không có.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

CẶP ĐÔI HOÀN HẢO

Khi kết hợp một số màu nhất định sẽ tạo ra một màu mất sắc: đen, xám, trắng. Nếu như tương ứng chọn ra hai màu hoặc một nhóm ba màu, chúng ta cũng nhận được kết quả tương tự. Khi tất cả các sắc màu của quang phổ ánh sáng ban ngày được thu hợp lại cùng nhau, thì chúng sẽ tạo ra một hỗn hợp màu tiêu sắc. Sự kết hợp của các màu có thể có vị thế trong hai phương án, được biết đến với tên gọi «trộn màu cộng hợp» và «trộn màu bù trừ». Trộn màu cộng hợp sẽ đạt được khi các tia màu đa dạng được chiếu lên một và chỉ một điểm của màn hình, hoặc, khi các điểm sắc tố trên vải vẽ được đặt gần nhau đến nỗi, chúng hoà lẫn vào nhau trong nhận thức. Trong các thực nghiệm tâm lý, phép trộn màu cộng hợp có thể đạt được dễ dàng theo cách sau đây. Một vài múi màu khác nhau được xếp kín vào đĩa tròn. Sau đó người ta dùng động cơ để quay đĩa này với một vận tốc quay lớn. Nếu khi đó các màu được cộng hợp sao cho ở kết quả chúng ta nhận được màu trắng hoặc xám, thì có thể nói, chúng bổ sung cho nhau.

Trộn màu bù trừ sẽ có vị thế, chẳng hạn, khi một kính lọc màu được đặt phía trên một màu khác. Trong trường hợp này các màu không liên hiệp sự cố gắng của mình, mà, hoặc tiêu hoá lẫn nhau, hoặc bù trừ lẫn nhau. Điều gì sẽ xảy ra khi trộn các màu bổ sung nhau theo phép trộn màu bù trừ? Tất cả các sóng ánh sáng sẽ bị ngăn giữ, có nghĩa sẽ nhận được một màu đen hoặc xám tối.

Nói một cách khác, các màu bổ sung cho nhau là sự kết hợp của các màu, ở đó, nếu chúng cộng hợp với nhau sẽ có một màu hoàn toàn trắng, còn nếu trừ khử lẫn nhau sẽ có một màu đen tuyệt đối. Cũng có thể chỉ ra rằng, khi đưa ra trước mắt người chơi một màu duy nhất, mắt anh ta sẽ cố gắng gọi ra trong trí nhớ các màu nào đó, có quan hệ với màu mẫu như những màu bổ sung, có nghĩa, anh ta cố gắng đạt tới sự hoàn thiện. Nếu sau khi nhìn chăm chú thật lâu vào một bề mặt sơn đỏ, chúng ta nhìn ngay lập tức sang bề mặt sơn trắng, thì bề mặt này, thay vì có màu trắng, lại có vẻ như được sơn màu xanh lá cây ám xanh da trời. Là các màu bổ sung trong quan hệ với màu đỏ, màu xanh lá cây ám xanh da trời mà chúng ta nhận thức được — chính là cái được gọi là hình ảnh tàn dư âm bản, tạo ra những màu bổ sung cho một màu đã cố định. Cũng chính hiệu ứng đó có thể đạt được bằng phương tiện tương phản. Nếu một vết màu xám không lớn được đặt lên phông nền màu đỏ, thì nó sẽ được nhìn thấy dường như là xanh lá cây ám xanh da trời. Nếu phông nền có sắc vàng ám xanh lá cây, thì vệt xám kia sẽ thoắt ẩn thoắt hiện như một màu tím nhạt. Goethe đã chỉ ra rằng, các màu bổ sung nhau lại rất cần có nhau. Chúng cần có nhau là bởi vì, nhận thức đòi hỏi sự hoàn thiện.

Trong ảo ảnh trên, bạn sẽ thấy các đốm xanh lá cây chuyển động theo vòng tròn, nếu tập trung nhìn chăm chú vào dấu cộng. Thực ra không có đốm xanh lá cây nào cả, nhưng chúng được truyền tải lên võng mạc như những hình ảnh tàn dư của màu magenta. Đọc thêm bài viết trên trang Biotele để có thêm thông tin về màu magenta.

Giả sử chúng ta muốn làm ra ngô ra khoai, màu nào là màu bổ sung, thì sẽ va chạm với một cú hại não hết sức bình thường, liên quan đến sự nhận biết các màu sắc. Vấn đề hoàn thiện của màu sắc — đó là phạm trù tâm lý, chứ không phải vật lý. Có lẽ, bước sóng của hai màu sắc bổ sung nhau bất kỳ, nói một cách ấu trĩ, sẽ có tỷ lệ gần bằng 1,25 (một cộng một phần tư). Tuy nhiên có một tiêu chí thuyết phục duy nhất — đó là phản hồi của những người chơi, đối với người đưa ra thử nghiệm, chứa đựng thông tin về một thứ mơ hồ, có đúng kết hợp màu mang tính tiêu sắc hay không, cũng như, sắc màu lưu nhãn nào sẽ được tạo ra nhờ có hình ảnh tàn dư hay nhờ sự tương phản. Có thể chỉ ra chính xác bước sóng của các màu thường tạo ra cho mắt người hiệu ứng ảo sắc này. Chẳng hạn, các bước sóng 607,7 và 489,7 millimicron, là một cặp đôi như thế. Tuy nhiên để nhằm vào các mục đích thực hành, chúng ta sẽ thấy thú vị hơn nếu biết, những màu nào tương ứng với các kích thích vật lý đó. Nhưng vì trong tay hiếm khi có các máy móc thí nghiệm để tạo ra các màu sắc quang phổ phù hợp, chúng ta buộc phải dựa vào các ghi chép thông qua ngôn từ để nghiên cứu các sắc tố. Đâu đó ở đây, tính chính xác trong dự đoán của khoa học cũng sẽ kết thúc, và, sẽ bắt đầu tai hoạ Babylon. Nếu, chẳng hạn, xem xét trên đồ thị của Heiler để chỉ ra các màu tương ứng với 600 millicron, thì chúng ta sẽ phát hiện ra, các tác giả khác nhau đã mô tả bước sóng này như các sắc cam, hoa anh túc vàng, ám quang phổ vàng, vàng nhẹ nhàng chính xác, đỏ tươi, màu đỏ của sao Thổ, cam admi ám đỏ hay cam ám đỏ. Nếu để ý tới đồ thị sắc tố được xử dụng trong ngành in, chúng ta sẽ thấy, màu sắc sẽ phụ thuộc vào việc chúng ta đang có trong tay chỉ dẫn đối chiếu nào.


Trong những điều kiện này, tất cả các nhận định về màu bổ sung đều rất dễ bị nhầm lẫn. Chúng ta không cần phải ngạc nhiên nếu phát hiện ra, rằng vòng tròn màu sắc, đánh dấu các màu bổ sung lẫn nhau tại những cặp điểm đối diện nối những «đường kính», trùng lặp chỉ là gần đúng. Hình 195 là một ví dụ về vòng tròn màu sắc như thế. Dữ kiện mà chúng ta thấy, biểu đồ này chỉ chứa 7 màu mà không có một sắc tố tự nhiên nào, nói rằng, tính cách của nó là không cố định một cách chính xác. Hai điểm bất kì của vòng tròn, có thể nối lại bằng đường kính, chỉ ra hai màu tương đối bổ sung nhau. Hai tam giác, được ký hiệu bằng các đường chấm chấm, chỉ ra hai nhóm cơ bản, mỗi nhóm chứa ba màu có khả năng tạo ra sự hoàn tác.

Điều gì sẽ xảy ra, khi các màu bổ sung lẫn nhau trong một bức ảnh màu nghệ thuật được phân bố liền kề? Trong trường hợp này sẽ xuất hiện một sự mơ hồ nữa. Với một độ chính xác nào đó, tất nhiên, có thể chỉ ra, các màu nào là màu bổ sung, bởi vì chúng tạo ra một hiệu ứng tiêu màu tương đối rõ ràng. Nhưng chúng ta không thể tự tin hoàn toàn, bằng cách nào mà các màu bổ sung tác động lên quá trình nhận thức, khi chúng đứng ở cạnh nhau. Như vậy đã rõ, sự kết hợp như thế đóng vai trò quan trọng, nhưng hiệu ứng mà chúng gây ra tinh tế hơn và mỹ nghệ hơn rất nhiều, và, trong các điều kiện tại phòng thí nghiệm rất khó có thể giả lập.


Các màu bổ sung có khả năng tiêu trừ lẫn nhau hay không, cũng giống như những màu căn bản có trong thành phần của chúng? Câu trả lời phụ thuộc vào việc, có thể coi xanh lá cây là màu cơ bản hay không. Nếu không, thì thành ra, tất cả các màu được đánh dấu trên biểu đồ, ngoại trừ một không gian không lớn nằm giữa đỏ và vàng, đều có chứa màu lam (hình 196). Đỏ, cũng giống như vàng, chiếm một khoảng cách xa hơn một nửa vòng tròn. Điều đó có nghĩa, hai màu bổ sung nhau sẽ không bao giờ tiêu trừ lẫn nhau. Tuy nhiên, người ta không áp đặt hiệu lực của định luật này cho ba cặp màu, khi một trong hai màu đó là màu cơ bản:

Vàng — Tím ám lam (Kodak Portra 400, Mir1)

Đỏ — Xanh lá cây ám lam (Fuji 400 nội địa, Zuiko 50mm 1.8)

Lam — Cam (Kodak Portra 400, Jupiter8)

Trong các cặp đôi khác một màu nào đó sẽ là màu chung. Chẳng hạn, đối với tím và vàng ám xanh lá cây, màu chung sẽ là lam, đối với lam ám đỏ và vàng ám đỏ — đỏ, đối với đỏ ám vàng và lam ám xanh lá cây — vàng. Thường thì màu lam sẽ là màu chung và cơ bản. (Trong hình 196, các phần được đánh dấu bằng đường tô đậm, thể hiện sắc lam, chỉ ra không gian nơi các cặp màu bổ sung nhau có một sắc chung là lam. Cũng có thể nói về chính điều đó khi đề cập tới các cung tròn, tương ứng đánh dấu màu vàng và màu đỏ.) Cũng bất ngờ nhận ngay ra được rằng, mỗi một cặp màu bổ sung nhau — đều chứa cả ba màu cơ bản.


Một tình huống khác sẽ xuất hiện, khi xanh lá cây được nhận vai trò như một màu cơ bản (hình 197). Trong trường hợp này đỏ, cũng như lam, chiếm một diện tích lớn hơn nửa đường tròn một chút, trong khi vàng và xanh lá cây được phân bố trong phần ít hơn của đường tròn. Điều này có nghĩa, đối với một số cặp màu bổ sung nhau, màu chung sẽ là lam và chỉ một số cặp đôi mới có màu chung là đỏ. Nhưng không có bất cứ cặp đôi nào có màu chung là vàng, cũng chẳng phải là xanh lá cây. Suy ra, có hai lĩnh vực tiêu trừ: (1) các màu đỏ ám vàng và các màu lam ám xanh lá cây bổ sung chúng; (2) các kết hợp của xanh lá cây và vàng với các màu bổ sung chúng, đóng quân loanh quanh khu vực tím nhạt và tía. Ngoài ra, một số cặp đôi chứa tất cả 4 màu cơ bản, chẳng hạn xanh lá cây ám vàng và tía ám tím; còn các cặp đôi khác chỉ chưa 3 màu cơ bản, ví dụ vàng ám đỏ và lam ám đỏ (chúng không chứa xanh lá cây), hay, đỏ ám lam và xanh lá cây ám lam (chúng không chứa màu vàng). Nhưng khi đó, không một cặp đôi nào chứa ít hơn 3 màu cơ bản.

Những nấc thang lên Thiên Đường. Lviv 6.2018.

Từ tất cả những điều đã nói ở trên có thể đưa ra bốn kết luận chung:
*1. Trong tất cả các cặp màu bổ sung nhau, một màu thành phần sẽ là màu thuần tuý và cơ bản, hai màu còn lại sẽ là tiêu trừ lẫn nhau.
*2. Nếu coi màu xanh lá cây là màu cơ bản, thì luôn luôn tồn tại hai khu vực, khi các kết hợp màu sẽ tiêu trừ lẫn nhau.
*3. Trong bất cứ một cặp màu bổ sung lẫn nhau nào, không thể tìm ra hai màu lai tạp với chính hai màu đó.
*4. Nếu chỉ coi ba màu cơ bản là đỏ—vàng—lam, thì cả ba màu này có trong tất cả các cặp đôi. Nếu coi thêm màu xanh lá cây cũng là một trong 4 màu cơ bản, thì một số cặp đôi sẽ chứa tất cả bốn màu này, một số cặp khác — chứa ba, nhưng không có bất cứ cặp đôi nào chứa ít hơn ba màu cơ bản. (Một số tác giả khảng định, các màu cơ bản sẽ tạo ra các cặp đôi bổ sung lẫn nhau: đỏ và xanh lá cây, lam và vàng. Biểu đồ màu sắc của chúng ta dưới dạng các cung tròn chỉ ra rằng, sự đơn giản hoá đó chỉ dẫn tới sự nhầm lẫn không đáy.)


RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Lược dịch và biên tập: MiukaFoto.

«Ánh sáng là vô sắc, và màu sắc chỉ là một mưu đồ triết học để giải thích tính đo lường của cảm xúc» (Liz Elliott & MiukaFoto)

21 Apr 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Màu sắc
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!