Nhiếp ảnh gia, như một cây xương rồng, lớn lên rất chậm. Không được quá tay tưới cho nó, nếu không nó sẽ chết héo.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

CÁC QUY TẮC PHA MÀU

Các pha trộn nhận thức được của màu sắc được chia làm ba nhóm: các màu nằm giữa đỏ và lam, lam và vàng, vàng và đỏ. Trong giới hạn của mỗi nhóm này cần phân biệt sự pha màu, khi hai màu căn bản nằm trong trạng thái cân bằng, với sự pha màu, khi một trong hai sắc màu căn bản giữ vai trò thống trị. Nếu vì mục đích thuận tiện và đơn giản mà loại bỏ những sắc màu bổ sung nhận được khi kết hợp thêm với đen và trắng, chẳng hạn như các sắc nâu khác nhau, chúng ta sẽ nhận được một hệ thống tính đến chín pha trộn cơ bản.





Những sự pha trộn này là các trạng thái dịch chuyển từ một màu nền tảng sang một màu khác. Tuy nhiên ba màu nằm ở cột giữa và cân bằng với hai màu cơ bản tương đối cho thấy tính độc lập và ổn định cao. Nhờ đó chúng giống như những màu cơ bản, cũng sở hữu tính chất đó, chỉ có điều trong một mức độ lớn hơn nhiều. Sáu hỗn hợp còn lại, nơi mà một trong số các màu cơ bản là thủ lĩnh thống trị, có những chất lượng động lực của «tông chỉ đường», có nghĩa chúng diễn xuất như vai trò nghiêng về màu thống trị cơ bản và bị hút về hướng màu thuần tuý căn bản này. Vàng ám đỏ trong gam màu «đỏ - vàng» bị hút về hướng vàng, còn đỏ ám vàng — về hướng đỏ.

CHIẾC ÁO HÀNG MẪU. Fuji Extra 400.

Trong ngữ nghĩa nghiêm túc, hỗn hợp màu là các sắc màu đồng nhất, nơi các màu chính được hợp nhất lại với nhau. Tuy nhiên trên thực tế, tách biệt chúng để tương đồng màu sắc trong không gian — nhiệm vụ gần như bất khả thi. Bên trong lớp sơn dính trên chổi vẽ của hoạ sỹ, các sắc tố rất thường được hoà trộn không đồng đều, ví dụ các vệt sơn màu đỏ tía có thể được nhận thức là một dải màu đỏ thuần tuý. Cũng chính theo cách đó, đơn vị màu sắc của một kích thước lớn hơn nhiều — có thể được nhìn thấy như một sự hoà trộn của các sắc màu khác nhau, được phân bố đối diện nhau. Trong ý nghĩa này, tốt hơn rất nhiều, nếu kết hợp các màu sao cho trong kết quả cuối cùng chúng tiến tới màu xám, như, xanh lá cây ám đỏ hoặc cam ám lam. Như đã biết, các hoạ sỹ theo trường phái bảo thủ tạo ra một số sự pha trộn màu của riêng mình bằng cách so sánh những vết màu riêng rẽ. Họ cố gắng giảm độ no màu xuất hiện khi trộn linh hoạt các sắc tố, bằng cách đó có thể tạo ra hiệu ứng dao động của khí quyển và hiển thị rõ rệt cho mắt người thấy được các nguyên tố màu sắc đã được tổng hợp trong một pha trộn màu phức tạp. Nói tận cùng, bức tranh nào cũng cần được nhìn nhận như một «sự trộn lẫn» chung của tất cả các màu mà từ đó bức tranh đó được xây dựng.

THE GREEN. Fuji Extra 400.

Các gam của các pha trộn màu ép mắt chúng ta chuyển động từ một điểm của bức tranh sang một điểm khác và tạo ra chuyển động theo những hướng xác định. Như, chẳng hạn, gam màu xanh lá cây có thể lại một dấu vết tuyến tính từ một lối đi di chuyển khắp bức tranh. Trong một tác phẩm của Grünewald, bằng cách thay đổi màu sắc từ từ (giống như cầu vồng) từ trung tâm màu vàng qua vùng cam rồi tiến tới xanh lá cây, hào quang vĩ đại từ trên đầu của Đức Chúa lan toả về mọi hướng. Một đĩa tròn tô màu đồng đều khó có thể diễn đạt được chuyển động ly tâm này.


Càng ít nguyên tố chung có trong hai màu, chúng càng tách biệt nhau rõ ràng hơn. Ví dụ như, ba màu cơ bản — lam, đỏ và vàng — khác biệt nhau toàn diện nhất, bởi vì chúng không có bất cứ thứ gì chung. Hỗn hợp từ hai màu cơ bản khác rất xa so với một màu đã lai tạp, chẳng hạn, cam so với lam, tía so với vàng, xanh lá cây so với đỏ. Sự khác biệt như thế phục vụ cho việc ký hiệu biên giới giữa các không gian màu của tác phẩm.

Các màu chứa trong thành phần của mình những nguyên tố chung (ví dụ như, xanh lá cây và cam có một màu cơ bản chung — vàng), khác nhau ở mức độ thấp hơn, nhưng chúng có thể trở thành tách biệt (thậm chí còn hiệu quả hơn so với các màu không chứa nguyên tố chung) nhờ vào một phương tiện đặc sắc mà chúng ta sẽ gọi là sự va chạm hay sự đẩy lùi lẫn nhau. Hiện tượng này luôn đòi hỏi sự có mặt của những nguyên tố chung. Ở đây cần nhìn nhận các vai trò khác nhau của các thành phần trong hỗn hợp màu. Hãy so sánh các kết quả nhận được khi kết hợp vàng ám đỏ và lam ám đỏ ( ) — với — vàng ám đỏ và đỏ ám lam ( ). Cặp màu thứ nhất là một kết hợp thành công, trong khi cặp thứ hai, dễ nhận thấy, tạo ra sự đẩy lùi lẫn nhau. Sự khác nhau nằm ở chỗ nào? Cả hai cặp màu đều chứa một nguyên tố chung — màu đỏ. Nhưng ở cặp thứ nhất một quan hệ kết cấu chung được bảo toàn, — quan hệ phụ thuộc. Ở cặp thứ hai các quan hệ kết cấu bị nghịch đảo: trong một vế, màu đỏ chiếm thế yếu, còn vế kia — thế thượng phong. Tôi cảm thấy rằng, sự nghịch lý kết cấu sẽ tạo ra xung đột hay còn gọi là va chạm, và suy ra, cả sự đẩy lùi lẫn nhau. Chính sự tương ứng của các kết cấu như thế trong cặp màu thứ nhất có khả năng hút nhau nhẹ nhàng, hoặc tiến tới cái được gọi là hài hoà.


Hai cặp màu vừa nói là ví dụ về hai loại trộn màu. Loại thứ nhất (hình 235) có thể gọi là «Tương đồng trên cơ sở phụ thuộc»; nó có những phương án tổ hợp sau:

yR—yB

rY—rB

bY—bR

Loại trộn màu thứ hai được gọi là «Nghịch lý kết cấu trên cơ sở nguyên tố chung»:

rY—bR

rB—yR

yR—bY

yB—rY

bY—rB

bR—yB

Như đã thấy ở hình 235, hai hỗn hợp từ mỗi cặp sắc màu nằm ở những khoảng cách như nhau, có nghĩa được phân bố đối xứng từ một cực (cực này ước lệ cho sự phụ thuộc của màu sắc). Các màu thống trị cũng được phân bố ở một khoảng cách như nhau tới các cực của mình. Cấu hình 236 phức tạp hơn nhiều so với 235. Mỗi cặp hỗn hợp màu được phân bố bất đối xứng so với cả ba cực. trong một kết hợp màu, tỷ phần của mỗi mỗi cặp màu được đặt gần với cực của mình (sự thống trị) và xa hơn so với cực nằm ở kết hợp màu kia (sự phụ thuộc). Nên kiểm tra qua thử nghiệm thực tế để kiểm chứng đề xuất của tôi, dạng xen màu thứ nhất tạo ra lực hút, còn dạng thứ hai — lực đẩy. Trong những thực nghiệm như thế, cần tập trung sự chú ý cơ bản cho việc chỉ sử dụng một số «tông màu thủ lĩnh» xác định, có nghĩa thiết lập trong hỗn hợp màu những khác biệt giữa màu thống trị từ một hướng, còn màu phụ thuộc — từ hướng còn lại. Dù tôi không có các chứng minh bằng kinh nghiệm, tuy nhiên tôi sẽ tiếp tục những kết luận lý thuyết thêm một chút nữa.

Chúng ta đang đề cập tới những kết quả như thế nào trong trường hợp quy nhóm các màu sắc có thể hiểu nôm na là «Tương đồng trên cơ sở thống trị»?

yR—bR

rY—bY

yB—rB


Một lần nữa (hình 237), mỗi cặp được phân bố đối xứng với một cực, nhưng lần này hai hỗn hợp màu lại nằm gần hơn so với cực này, có nghĩa chúng thống trị. Sự khác biệt của ví dụ này so với phép so màu đã được thấy ở hình 235, nằm ở chỗ, sự tương đồng trên cơ sở phụ thuộc tạo ra hai màu hoàn toàm khác nhau liên quan đến một và chỉ một hỗn hợp, còn sự tương đồng trên cơ sở thống trị lại tạo ra các màu hoàn toàn có tính nhận dạng, chỉ khác nhau nhờ có sự lai tạp từ một nguồn. Một màu và cũng chính màu đó bị chia tách về các gam màu khác nhau, ví dụ như, đỏ tách thành các gam vàng ám đỏ và lam ám đỏ. Như vậy, trong kết quả nhận được sẽ có sự bất hài hoà và xuất hiện lực đẩy lẫn nhau.

«Đảo kết cấu» (hình 238) lộ diện khi, hai nguyên tố màu sắc đảo vị trí, có nghĩa, khi một màu trong một hỗn hợp nào đó có chức năng phụ thuộc, còn trong hỗn hợp kia lại có chức năng thống trị, và ngược lại:

rY—yR

rB—bR

yB—bY

Thoạt tiên có thể ngộ nghĩ, rằng khi nghịch lý được nhân đôi sẽ dẫn tới lực đẩy nhân đôi. Tuy nhiên cần biết, trong các nghịch lý kết cấu có một nguyên tố chung (hình 236) hai đối tượng được đem ra so sánh luôn thuộc về hai gam màu khác nhau, trong khi ở trường hợp này chúng nằm trong cùng một gam màu. Cần thêm vào đây một ý nữa, khi tráo đổi vị trí còn xuất hiện yếu tố đối xứng. Có thể, các nhà thực nghiệm sẽ chỉ ra, rằng tất cả điều đó đều dẫn đến quan hệ và sự phụ thuộc hài hoà.

Có thể nói gì về phép so sánh một màu cơ bản (boss) với hai màu vệ sỹ lai tạp chứa nó? Có hai đáp án. Màu cơ bản sẽ có vai trò thống trị trong sự so sánh đó (hình 239):


B—rB

B—yB

Y—bY

Y—rY

R—yR

R—bR

Hoặc một màu cơ bản sẽ giữ vai trò phục tùng (hình 240):

B—bY

B—bR

R—rB

R—rY

Y—yB

Y—yR

Trong cả phương án, hai màu kết hợp đều nằm trong giới hạn của chỉ một gam màu. Ngoài ra, trong trường hợp thứ nhất, chúng rất giống nhau. Một sắc màu thống trị cặp đôi. Nhưng có một sự xung đột nào đó xuất hiện do có một màu là thuân tuý và cơ bản, còn màu kia có một chút tạp sắc. Cả hai màu này là bất đối xứng. Trong trường hợp thứ hai thậm chí có lý do để nói về lực đẩy. Màu thuần tuý cơ bản lại là lính phục tùng trong hỗn hợp màu, hỗn hợp đó cùng với tính bất đối xứng sẽ tạo ra cả sự mâu thuẫn kết cấu. Và lại một lần nữa để có kết quả đặc trưng, cần tiến hành các thực nghiệm có tính chất hệ thống. Cũng chính điều đó có liên quan tới cả các loại kết hợp màu khác nữa, chẳng hạn như, một số màu còn chứa trong mình một thứ mà tôi gọi là kết hợp màu cân bằng: cam, xanh lá cây và lam ám đỏ.

Va chạm, hay xô đẩy lẫn nhau, không phải là «tồi tệ» hay một phương pháp bị cấm đoán. Ngược lại, nó được diễn xuất thông qua một phương tiện bất kỳ mà nhờ đó hoạ sỹ muốn truyền tải tư duy của mình tới khán giả. Phương pháp này cho phép họ tách tiền cảnh ra khỏi phông nền, tách lá ra khỏi thân cây và cành cây, hoặc, ép thị giác của khán giả nhận thức bức tranh (hay bức ảnh) trong một trình tự nhất định (có thể, không nên làm như thế về mặt bố cục). Tuy nhiên cần bố trí sao cho sự va chạm này tương ứng với kết cấu chung của tác phẩm nghệ thuật đang được xây dựng bằng cả các yếu tố nhận thức khác, cũng như với chính nội dung và chủ đề mỹ thuật. Nếu như màu sắc xô đẩy trong lúc hình thức đòi hỏi sự kết nối, hoặc nếu sự trùng hợp có vẻ như không nhất quán, thì chúng ta chỉ nhận được sự lộn xộn, hỗn loạn.

RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Lược dịch và biên tập: MiukaFoto.

18 Apr 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Màu sắc
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!