Ở nơi nào có sự ước lệ, ở đó tồn tại một không gian cho sáng tạo và nghệ thuật.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

BIỂU CẢM CỦA MÀU SẮC

Như đã thấy, tất cả mọi người đều đồng ý rằng, các màu sắc được phân biệt theo sự biểu cảm đặc thù của chúng. Để chứng minh điều này, người ta đã tiến hành không ít thực nghiệm. Ghi chép sống động và tươi sáng về các màu sắc cơ bản, mà Goethe đã thiết lập, cho đến thời điểm hiện tại đang là nguồn trích dẫn tốt nhất. Các bài luận của ông, viết riêng cho phân tích các sắc màu cơ bản, thể hiện ý kiến và ấn tượng chỉ của một con người, nhưng lại được bày tỏ qua bờ môi của một nhà thơ biết cách diễn đạt những gì ông nhìn thấy. Cũng có phần nào đó về diễn giải vấn đề sự biểu cảm của màu sắc thông qua những lý lẽ thuyết học, — được Kandinsky¹ đóng góp, mặc dù các nhận định số đông của ông mang tính cách không mạch lạc. Những quan sát ngẫu nhiên về tác động của các màu sắc đa dạng từ môi trường xung quanh tới con người đã từng được tìm cách thuyết phục bởi các họa sỹ trang trí, các họa sỹ thiết kế và các bác sỹ trị liệu. Tất cả những quan sát này được tóm tắt trong ví dụ về «một người Pháp dí dỏm», anh ta, như Goethe đã nói, cho rằng, âm giọng trò chuyện với vợ đã thay đổi tùy thuộc vào việc cô ấy chọn bộ màu nào để trang trí căn phòng của anh ấy.

¹ W. К a n d i n s k у. On the spiritual in art* N.Y., 1940.

Ảnh 1

Nhận thức về màu sắc phần nhiều phụ thuộc không những vào hoàn cảnh không gian và thời gian. Một tác động lớn còn được gây ra bởi độ sáng sắc và no mầu. Goethe, chẳng hạn, khảng định rằng, tất cả các mầu đều nằm giữa hai sắc cực: vàng (màu gần nhất hướng tới ánh sáng ban ngày) và xanh nước biển (màu luôn luôn ám sắc tối). Tương ứng ông đã phân biệt các màu dương hay màu sống động — vàng, vàng ám đỏ (cam), đỏ ám vàng (bột ngũ vị hương, chì đỏ chu sa), tạo ra cảm giác tích cực, sôi nổi, mạnh mẽ, tác khỏi các màu âm hay màu thụ động — xanh nước biển, xanh nước biển ám đỏ, phù hợp với sự thanh bình, yên tĩnh, nhẹ nhàng và tâm trạng buồn man mác. Một minh họa tốt cho nhân định này có thể là câu chuyện về một huấn luyện viên bóng đá, để tạo không khí thư giãn và nghỉ ngơi trong phòng thay đồ, đã sơn nó bằng màu xanh da trời. Còn hành lang dẫn ra sân cỏ, ông đã sơn màu đỏ, để truyền cảm hứng cho cầu thủ trong những phút cuối trước khi bước ra đấu trường. Tất nhiên, có thể tin rằng, độ sáng sắc no mầu tác động rất lớn đến hiệu ứng này.

Chừng nào câu chuyện còn xoay quanh các sắc màu thuần tuý không bị lai tạp, tất nhiên, sẽ có sự khác biệt trong sự biểu cảm của chúng. Đỏ được một số người nhận định như một màu trực cảm, hồi hộp và kích thích; vàng — như yên tĩnh, vô tư và vui vẻ; xanh nước biển — như buồn rầu và uẩn trí. Nhưng có một lý lẽ thuyết phục cho khảng định của tôi, các màu thuần tuý, không lai tạp lại là trung tính một cách tương đối, nếu so sánh chúng với hiệu ứng động học có được trong pha màu. Sự trung tính này tiếp nhận hình thức bàng quan, lãnh cảm, trống trải, cân bằng, yên tĩnh vĩnh hằng. Goethe nhìn thấy trong màu đỏ thuần tuý một cảm giác thánh thiện và nghiêm trang, bởi vì ông hiểu rằng màu đỏ liên kết tất cả các màu còn lại vào chính nó. Một cảnh quan tươi sáng, được nhìn nhận thông qua kính mắt màu đỏ, gợi hứng cho ông ta về một "nỗi sợ hãi tôn kính", gây liên tưởng tới một thế giới khác, lan truyền trên mặt đất và bầu trời trong ngày phán xét. Khi có tính yên lặng tối cao, màu đỏ là màu cùa quyền lực hoàng gia. Màu vàng được Goethe gọi là màu vui và lôi cuốn nhẹ nhàng, còn màu xanh nước biển — «cuốn hút phi vật chất», trống rỗng và lạnh lẽo, thể hiện cảm giác nghịch lý giữa bình an và bất an.

Màu đỏ như thu hút năng lượng của tất cả các màu khác vào chính nó, đồng thời không lan toả năng lượng «máu» này đi đâu cả. Fuji C200, 4.2018.

Kandinsky nói: «Tất nhiên, một màu sắc bất kỳ có thể là lạnh và nóng, nhưng không ở đâu sự tương phản này được thấy quá rõ như ở màu đỏ». Tạm thời bỏ qua tất cả tính động và năng lượng của nó, màu đỏ toả sáng trong chính mình và không phát tán năng lượng ra bên ngoài, chính bằng cách đó mang một sức mạnh nam tính đầy đủ nhất. Nó — niềm đam mê rực rỡ không thể lay chuyển, sức mạnh to lớn ngay trong chính bản thân mình. Màu vàng chưa bao giờ chứa đựng ý nghĩa sâu sắc và là sự lãng phí thời gian vô ích. Cũng đáng tin cậy, Kandinsky nói về nó như một màu có khả năng thể hiện bạo lực và mê sảng điên loạn. Nhưng ở đây ông, có lẽ, ám chỉ màu vàng quá choé mà ông không thể chịu đựng được, giống như âm thanh chói tai của còi báo động. Màu xanh nước biển tối sắc đắm mình «trong suy nghĩ sâu sắc» về mọi thứ không có tận cùng, trong khi màu xanh da trời sáng sắc «đạt được sự bình yên im lặng».

Ở đâu đó gần với ánh sáng mặt trời, màu vàng sẽ được màu xanh lá cây kết nối với đáy thẳm của biển xanh. Fuji C200, 4.2018.

Một tranh cãi rất phổ biến, xanh lá cây có là màu cơ bản hay không, đến nay vẫn chưa có hồi kết. Một số người khảng định, rằng màu này được nhận thức như kết hợp của vàng và xanh nước biển, những người khác thì lại xem xét nó ngang hàng với đỏ, vàng và xanh da trời như một trong bốn cảm giác màu sắc cơ bản. Dù sự đúng đắn có thuộc về phe nào đi chăng nữa, như đã thấy, màu xanh lá cây được cân đối thành công chỉ ra tính ổn định vốn có của các màu thuần tuý không lai tạp. Goethe, dù cũng nghiêng theo quan điểm thứ nhất, vẫn nói, màu xanh lá cây cho ra sự thoả mãn thực sự, cho phép mắt người và tâm tưởng tin theo sự pha trộn này như một điều gì đó giản dị. Đi tiếp là việc không đáng và không có khả năng. Cũng như Goethe, Kandinsky tìm thấy trong màu xanh lá cây sự yên tĩnh hoàn hảo. Trong nó có «tình đất, sự yên lặng tự thoả mãn đủ nghiêm trang, độ sâu thẳm siêu vật chất». Màu xanh lá cây tuyệt đối, «màu yên tĩnh nhất trong tất cả các màu, chuyển động không có bất kỳ định hướng nào, không có sự cuốn hút tương ứng, như, tiếng cười, nỗi buồn hay sự lo sợ, nó không đòi hỏi bất kỳ một điều gì cả».

Ám chỉ màu vàng gây ra tác động hung hăng, Goethe cho rằng, nó không chỉ là biểu tượng của sự hiền lành, mà còn được sử dụng để miêu tả sự xấu hổ và khinh thường. Màu này, ông quả quyết, cực kỳ nhạy cảm với hàng giả, với việc làm cho nó bị biến thái và nhìn chối mắt như diêm sinh, khi nó bị ám xanh lá cây. Đối với Kandinsky, màu vàng ám xanh nước biển sẽ biến tướng thành một màu gây buồn nôn.

Ảnh 2

Màu vàng kéo theo đau khổ và lo lắng có vấn đề gì? Theo Goethe, màu đỏ ám vàng gây ra cú sốc khó tưởng tượng và nói nguyên văn, nó nổ tung vào cơ quan thị giác. Màu vàng tội nghiệp phá hoại sự yên tĩnh và kích động tất cả chúng sinh. «Tôi biết những người có học thức, từng bị biến thái vì giận dữ, khi trong một ngày xám xịt và ảm đạm, chạm mặt với đối tượng mặc áo bành tô màu hồng tươi đĩ điếm». Kandinsky cho rằng, màu đỏ ám vàng đánh thức cảm xúc mạnh mẽ, năng lượng của tham vọng, quyết đoán, hỉ hả, khải hoàn.

Ảnh 3

Mô tả vừa nói ở trên gần sát sự tương ứng với nhận định của Goethe, cho rằng năng lượng của màu vàng khi được cường kích bởi màu đỏ, tăng lên vũ bão và vì thế nó hiện thân mạnh mẽ và tăng động. Màu vàng ám đỏ phù hợp hơn khi truyền tải cho mắt «cảm giác ấm áp và êm dịu», tổ hợp của màu đỏ với màu lam thì lại khác, không làm cho chúng ta sôi nổi, mà khiến khán giả lo âu và mất kiên nhẫn. Khi nhận thức màu vàng ám đỏ, chúng ta cảm thấy sự đòi hỏi vào một hoạt động cần phải tiếp diễn, còn hình thức của lam ám đỏ lại xui chúng ta tiến tới đứng yên. Đối với Kandinsky, «tím và đỏ lạnh trong ý nghĩa tâm tưởng, cũng như trong ý nghĩa thể lực, thể hiện sự yếu đuối, xoa dịu nỗi buồn. Màu này phù hợp với quần áo của phụ nữ đứng tuổi, và người Hoa quả thực đã sử dụng nó như màu của sầu cảm».

Ảnh 4

Mặc dù thực tế điều này cũng không phải là nền móng, tuy nhiên nó khảng định ý kiến của tôi, rằng các sắc màu thuần tuý chưa bị lai tạp và các màu được hoà trộn cân bằng cố gắng dẫn dắt thái độ khán giả tới sự ổn định, có tác động biểu cảm thấp, trong khi các hỗn hợp màu do có được chất lượng tính động mạnh mẽ, tăng cường sự biểu cảm. Có lẽ nên chủ động tiếp tục phân tích này và thiết lập các quy luật tạo ra các hiệu ứng đa dạng, đó là khi, sắc màu ấm biến thành lạnh hoặc khi màu lạnh kích động màu nóng. Sẽ có một kết quả hoàn toàn khác, nếu như bổ sung vào một trong số các sắc màu lạnh một yếu tố khác cũng lạnh. Nhưng không có bất kỳ cơ sở nào để quy chuẩn sự khác biệt này, bởi vì dựa vào đó không tồn tại những số liệu thực nghiệm đáng tin cậy.

RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Dịch và biên tập: MiukaFoto.

5 Apr 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Màu sắc
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!