Không có tuyệt mỹ bên ngoài sự thống nhất; không có sự thống nhất bên ngoài sự đồng thuận (muốn có sự đồng thuận đôi khi phải áp bức).
Denis Diderot 
(1713 - 1784)

HÌNH DẠNG VÀ MÀU SẮC

Nói một cách máy móc, một hình dạng bất kỳ của vật thể, khi được tiếp nhận bằng thị giác, thì đều được tạo ra bởi ánh sáng và màu sắc. Các biên giới tạo thành đường nét của đồ vật, — được xác định bởi khả năng của mắt khi nó phân biệt những không gian ánh sáng và không gian màu sắc khác nhau. Sự chiếu sáng và tối dần — những yếu tố quan trọng trong tạo dựng khối nối — được chiết xuất ra từ chính một nguồn sáng. Thậm chí trong những bức vẽ đồ họa, các đường nét có thể quan sát được, chỉ vì sự khác nhau về ánh sáng và màu sắc giữa mực và giấy. Hơn nữa, nếu nói đúng về đường nét và màu sắc, chúng là những hiện tượng khác nhau. Đường tròn và đường gấp khúc — đó hoàn toàn là quan hệ đặc thù độc lập của màu sắc và bóng, nhờ có điều đó mà chúng được nhận thức. Đĩa xanh lục trên nền vàng cũng có chính hình dạng tròn y hệt như cái đĩa đỏ trên nên xanh lam (hình 1), còn tam giác đen trên nền trắng sẽ được nhận thức y hệt như tam giác trắng trên nền đen (hình 2).

Hình 1

Hình 2

Bởi vì hình dạng và màu sắc có thể khác nhau, nên chúng có thể được đem ra so sánh. Chúng thực thi hai chức năng đặc tính nhất của nhận thức — truyền tải sự biểu cảm và cho phép chúng ta thông qua sự so sánh các đối tượng với các sự kiện để hiểu biết tới mức nhất định về chúng. Hình dạng vòm tròn của cây phong có một sự biểu cảm nhất định, khác hẳn, chẳng hạn, so với sự biểu cảm của cây bạch dương (hình 3).

Hình 3: Cây phong (bên trái) và hàng bạch dương (bên phải). Donbass, Ukraine, 10.2011. Máy số FF.

Hình dạng cho chúng ta khả năng phân biệt các đồ vật với nhau, và cả màu sắc cũng giúp ích cho điều này trong một cấp độ lớn. Khi xem một bộ phim đen-trắng, chúng ta rất khó để hiểu được, các nhân vật của một cảnh đang ăn loại thức ăn gì. Trong việc ký hiệu các tín hiệu, trong đồ họa, trong đồng phục quân đội, — màu sắc thường được sử dụng như một phương tiện truyền thông.

Tuy nhiên, hình dạng là phương tiện truyền thông hiệu quả hơn màu sắc. Nhưng tác động biểu cảm của màu sắc lại là thứ không thể đạt được bằng hình dạng. Hình dạng cung cấp sự đa dạng của những hình mẫu được phân biệt rõ ràng, như, chẳng hạn, các khuôn mặt người, các lá cây, các vân tay. Trong ghi chép, người ta sử dụng hình dạng (chữ viết), chứ không phải màu sắc, vì nó tạo ra các ký hiệu dễ nhận biết và đáng tin cậy, dù chúng có kích thước không lớn. Giả sử trong trường hợp này, chúng ta buộc phải sử dụng sự khác nhau của màu sắc, thì khi đó số lượng tổ hợp từ ánh sáng và bóng là quá giới hạn. Tuy nhiên, để truyền tải sự biểu cảm của hoàng hôn hay màu xanh ngắt của biển Đen, chúng ta không thể chọn bất cứ hình dạng nào, thậm chí là hình dạng biểu cảm nhất.

Biển Đen. ZenitTTL, Helios 44M, Fuji 100. Yalta 2010.

Những khác biệt trong các phản ứng của con người trước hình dáng và màu sắc đã được phát hiện trong nhiều thử nghiệm tâm lý. Trong một phép thử được thực hiện bởi nhiều nhà nghiên cứu, người ta đã đưa cho trẻ con vài hình tam giác đỏ và vài hình tròn xanh lá, và đề nghị chúng chọn ra các hình phù hợp với một hình mẫu mang tính kiểm soát riêng rẽ. Hình mẫu này, hoặc là hình tròn đỏ, hoặc là tam giác xanh lá. Trẻ con nhỏ hơn ba tuổi, thường thấy nhất, chọn lựa theo hình dạng, trong khi đó, trẻ con từ 3-6 tuổi lại chọn lựa hình mẫu sao cho màu sắc tương đồng với nguyên bản. Trẻ trước tuổi đến trường thường lựa chọn không đắn đo, trong khi đó trẻ lớn hơn 6 tuổi lại gặp khó khăn do kết quả của tính mất định hướng của bài toán, nhưng thường thấy hơn, chúng vẫn dựa trên cơ sở hình dạng. Dựa vào những kết quả này, Heinz Werner đã đề xuất rằng, phản ứng của những đứa trẻ bé tuổi nhất được xác định bởi hành vi vận động và các thuộc tính «nhận thức» của vật thể. Sau khi các đặc điểm thị giác trở nên chiếm ưu thế, phần lớn trẻ em ở lứa tuổi mẫu giáo bị ảnh hưởng bởi sự hấp dẫn mạnh mẽ về màu sắc. Tuy nhiên, khi các em trở nên quen thuộc hơn với văn hoá, với sự hấp dẫn lớn hơn vào hình dạng so với màu sắc, trong các hoạt động thực tế của mình, lũ trẻ càng ngày càng ưu tiên cho hình dạng hơn, như một phương tiện quyết định để nhận biết.

HÀNG RÀO. m2/jupiter12/Ektar100. Kiev 13.6.2017.



Có thể nghiên cứu sự lựa chọn giữa hình dạng và màu sắc qua phép thử Rorschach với những vết mực. Một số thẻ bài của Rorschach cho phép người chơi khả năng chứng minh ghi nhận của mình về màu sắc yêu thích thông qua hình dạng, hoặc là ngược lại. Một người có thể nhận biết hình mẫu qua đường viền, thậm chí nếu màu sắc nghịch lý với sự diễn giải của anh ta, còn người khác lại có thể ghi chép hai tam giác màu lam được phân bố đối xứng, giống như «bầu trời xanh» hoặc «hoa lưu ly», bằng cách đó bỏ qua hình dạng và dồn sở thích vào màu sắc. Rorschach và và các đồng nghiệp khảng định, sự khác nhau trong phản ứng có liên quan tới các nét riêng trong tính cách con người. Các nghiên cứu ban đầu đã được tiến hành với những bênh nhân tâm lý. Rorschach đã phát hiện ra rằng, tâm trạng thư thái thường tạo ra phản ứng trước màu sắc, trong số đó những người có tâm trạng bị ức chế lại phản ứng trước hình dạng. Sự thống trị của màu sắc cho thấy sự cởi mở đối với kích thích bên ngoài. Người yêu thích màu sắc là người nhạy cảm, dễ bị ảnh hưởng từ điều gì đó, không ổn định, không có tổ chức, dễ bị xúc động vì những sự cố cảm xúc. Ưu tiên và nghiêng theo với hình dạng là đặc trưng của những người sống nội tâm, có tính tự kiểm soát chặt chẽ, thái độ ngây thơ, phi tình cảm đối với mọi thứ xung quanh họ.

CỎ DẠI. m2/jupiter12/ektar100. Bukovel, Ukraine 6.2017



Rorschach đã không tạo ra một thuyết nào có thể trả lời cho câu hỏi, bằng cách nào lại có sự phụ thuộc tương tác giữa nhận thức và tính cách. Tuy nhiên, Ernest Shachtel đã chỉ ra một yếu tố, rằng kinh nghiệm nhận thức màu sắc có điểm tương đồng với kinh nghiệm trực cảm, hay, cảm giác bị ảnh hưởng. Trong các trường hợp này, chúng ta phải đối phó với nhận thức thụ động trước kích thích. Cảm tính không phải là kết quả của một tư duy được tổ chức tích cực. Nó, đơn giản chỉ giả định một khoảnh khắc cởi mở, mà chẳng hạn, một người đang có tâm trạng ức chế có thể không có được. Cũng như màu sắc, cảm tính chỉ gọi ra một thái độ xác định từ bên trong chúng ta. Ngược lại, hình dạng, như đã thấy, đòi hỏi phản ứng tích cực hơn. Chúng ta chăm chú quan sát đồ vật, xác định nền móng kết cấu của nó, đánh giá mọi thứ trong tổng thể. Tương tự như vậy, ý thức hoạt động dưới ảnh hưởng của xung lực của chúng ta, nó sử dụng tính quy luật, phối hợp các loại trải nghiệm khác nhau và giải quyết các vấn đề liên quan đến quá trình hoạt động. Khi nhận biết màu sắc, hành động được tiến hành từ vật thể và do đó ảnh hưởng đến con người. Để nhận thức hình dạng, tư duy có tổ chức sẽ đề cập đến một đối tượng.

TỰ DO. m2/jupiter12/ektar100. Bukovel, Ukraine 6.2017.



Ứng dụng nguyên văn thuyết này, có thể, sẽ dẫn đên một kết luận rằng, thứ mà màu sắc kích thích, về bản chất, chỉ là tình thế cảm xác, trong khi đó hình dạng lại liên quan đến kiểm soát trí tuệ. Như đã thấy, công thức này sẽ là quá hẹp, đặc biệt nếu như câu chuyện lại đang bàn về nghệ thuật. Rõ ràng, chính xác là, quán tính của chủ đề nhận thức và tính trực tiếp của kinh nghiệm là đặc trưng của các phản ứng trước màu sắc. Còn nhận thức về hình dạng được đặc trưng bằng sự kiểm soát chủ động. Nhưng một bức tranh nghệ thuật chỉ có thể được vẽ hoặc hiểu khi thông qua các tổ chức tích cực của tất cả các màu sắc và kết hợp với ánh sáng, bóng tối. Mặt khác, chúng ta chiêm ngưỡng một hình thức biểu cảm trong thụ động. Thay vì nói về phản ứng về màu sắc và hình dạng, có thể sẽ tốt hơn, nếu như phân biệt một cách thích hợp hơn, phản ứng của một người đối với những kích thích cảm nhận thị giác, được gây ra bởi màu sắc, nhưng lại có quan hệ trực tiếp đến hình dạng, và với một thái độ tích cực hơn, thái độ chiếm ưu thế trong nhận thức hình dạng, nhưng cũng liên quan đến cả bố cục màu sắc. Trong một hình thức tổng quát hơn, có thể nói rằng, chất lượng biểu cảm của màu sắc (cũng như các hình dạng) ảnh hưởng tự phát đến bộ não nhận thức thụ động, cấu trúc kiến tạo của mô hình (đặc trưng cho hình dạng nhưng vốn có trong màu sắc) là năng lực của một bộ não được tổ chức tích cực.

SẮC MÀU KIEVSKA RUS. m2/summaron35f3.5/portra400. Kiev 11.6.2017.



RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Dịch và biên tập: MiukaFoto.

21 Mar 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Hình dạngMàu sắc
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!