Không có tuyệt mỹ bên ngoài sự thống nhất; không có sự thống nhất bên ngoài sự đồng thuận (muốn có sự đồng thuận đôi khi phải áp bức).
Denis Diderot 
(1713 - 1784)

KHI HỘI HỌA BỎ QUA SỰ CHIẾU SÁNG

Trong cuộc sống thường nhật, ánh sáng phục vụ chúng ta như một chỉ số của không gian, nhưng, như một nguyên tắc, không được nhận thức như một hiện tượng thị giác, hoặc ít nhất, không được coi là một tính chất không thể tách rời của thế giới sự vật. Không đáng ngạc nhiên khi ở các giai đoạn đầu phát triển của các loại hình nghệ thuật được tiếp nhận bằng thị giác, ánh sáng không được thể hiện. Trong các bức tranh của trẻ con, tỷ lệ độ sáng chỉ để nhấn mạnh sự khác biệt có mặt ở chính sự vật. Mái tóc tối sắc chỉ để làm nổi bật một sắc độ sáng của khuôn mặt.

Một bức hoạ của trẻ con. Nguồn: lonely-person.deviantart.com

Những nguồn sáng, như, mặt trời ☀️ hay các bóng điện 💡, thường được vẽ với các tia sáng phân ly, nhưng không chỉ ra bất kỳ một dấu hiệu nào về việc, chính chúng làm cho các sự vật được nhìn thấy rõ. Chính điều đó cũng là tính cách phản ánh hội hoạ của người Egypt cổ đại. Trong trang trí trên bình hoa Hy Lạp cổ, các hình thù dường như tách biệt khỏi phông nền bởi độ tương phản sắc độ mạnh, nhưng độ tương phản này hoá ra chính là kết quả rực sáng của chính đồ vật, chứ không phải là sự được chiếu sáng của nó.


Nhiều khảo cổ văn học đã chứng thực rằng, các hoạ sỹ Hy Lạp xa xưa, trong suốt nhiều thế kỷ đã mài dũa nghệ thuật sử dụng bóng mờ. Điều này đặc biệt rõ rệt trong các bức tranh tường Hy Lạp hoặc trong xác ướp Ai Cập của các thế kỷ thứ hai và đầu tiên trước công nguyên. Ở đó, sự phân bố bóng mờ được truyền tải tới mức độ nghệ thuật mà chỉ xuất hiện trong kỷ nguyên cuối thời Phục hưng.

«Ancient Egyptian Parchment» by Maugli-l

Khi nảy sinh nhu cầu truyền tải độ cong của đồ vật, bóng mờ được sử dụng trong hình ảnh. Sau đó cách làm này được tăng cường. Trong không gian vật lý, các hiệu ứng tương tự được tạo ra bởi sự chiếu sáng. Nhưng nghệ thuật đánh bóng mờ không nhất thiết được nảy sinh từ khảo cứu thiên nhiên, và, tất nhiên, bởi vậy nó không phải lúc nào cũng được sử dụng tương ứng với các định luật của sự chiếu sáng. Trước tiên, chúng ta có thể đề xuất rằng, sau khi hoạ sỹ bỏ ra một thời gian để vẽ một số đường nét đơn giản nhằm mô tả đường viền và một bề mặt được đánh khối đồng nhất, anh ta mở ra những ưu việt của một hình ảnh không gian có độ sáng không đồng đều. Hiệu ứng nhận thức về những nhiếp phổ sẽ trở thành rõ rệt. Bóng mờ ép buộc một bề mặt phải lõm vào, lồi ra so với đường viền, chính khi đó các mảng sáng sẽ làm cho nó có vẻ nhô ra.


Những phương pháp này được dùng để mô diễn hình dạng cong của các vật thể, và không cần thiết phải tích hợp nguồn sáng vào bức tranh. Rất thường gặp, phân bố của «bóng mờ» tuân thủ các nguyên tắc khác nhau. Bóng mờ có thể được sinh ra tại đường viền bao quanh toàn bộ bức tranh và sáng dần lên theo hướng tiến vào trung tâm bức tranh. Trong các bố cục đối xứng của các hoạ sỹ thời trung cổ, các hình thù bên trái có các mảng sáng từ phía trái, trong khi đó các hình thù bên phải có các mảng khối sáng từ bên phải.


Trong các khuôn mặt kéo quay ngang, phần rộng hơn luôn có vẻ sáng hơn, trong khi đó phần hẹp hơn — tối hơn. Bằng cách đó, khi ép độ sáng vào nhu cầu của hình thức và tác phẩm, họ thường phân bố theo một tỷ lệ gây ra cảm giác «sai sai», nếu như dựa trên quan điểm về sự chiếu sáng.


Điều đó đúng trong cả các trường hợp, khi sự khác nhau về độ sáng được sử dụng để phân chia hai vật thể che lấp nhau một phần. Trên đồ gốm Hy Lạp, hiệu ứng quan hệ «hình — nền» được tăng cường đơn thuần bằng tương phản sắc độ đồng nhất của vật thể (hình 147). Nhưng khi có nhu cầu chỉ ra độ sâu của khoảng cách giữa các vật thể có độ sáng gần như nhau, bóng mờ thường được sử dụng.

«LÍNH ĐỨC». Summicron 50f2 / HP5+ / Hc110b. HN2018.

Thấy rõ ở hình 186 (cũng như ở bức chụp trên), độ tương phản sáng có được bằng cách đó phục vụ cho việc tăng cường hiệu ứng che lấp một phần, và không cần thiết coi hiệu ứng nhận được là kết quả của sự chiếu sáng (trời nhiều mây, nguồn sáng toả đều gần như từ mọi hướng). Và quả thực, Sheffer-Zimmern đã chỉ ra một thực tế, rằng hình dung chính xác của hoạ sỹ về sự chiếu sáng có thể được tạo ra chỉ sau khi các thuộc tính của bóng mờ đã được nắm vững. Tiếp theo bước British, ông đã chỉ ra các ví dụ tự hội hoạ phương đông và nghệ thuật trang trí thảm châu Âu, khi nguyên tắc trích dẫn ở hình 186, được áp dụng để mô tả các vật che lấp nhau từng phần, như, các mái vòm, toà nhà, cây cối. Nếu ở đây chỉ nói đơn thuần về «bóng mờ», có nghĩa là không nhận ra chức năng cơ bản của phương tiện hình ảnh.


Lập luận như thế về bóng mờ và tương phản sẽ trở thành cực kỳ cần thiết, khi người ta phát hiện ra rằng, một số hoạ sỹ, sau khi đã đạt được độ xử lý siêu thực về hiện tượng chiếu sáng, lại quay sang sử dụng phương pháp kết hợp độ sáng bất tuân thủ các quy tắc áp đặt, mà đôi khi làm ngược lại. James М. Carpenter đã chỉ ra rằng, Cezanne đã chia mặt phẳng trong không gian bằng «sự chiếu sáng từ từ hoặc sự tối đi của bề mặt phía xa, khi cả hai mặt phẳng này che lấp nhau một phần»¹. Carpenter cũng chỉ ra rằng, đôi khi Cezanne làm tối đi phông nền phía sau hình thù và làm tròn gò má trong các bức chân dung bằng cách sử dụng nhiếp phổ tối dần, chính là bằng cách sử dụng «trừu tượng» cách nhận thức, chứ không phải bằng cách diễn tả hiệu ứng chiếu sáng. Ông cũng đưa ra những ví dụ từ các tác phẩm của Filippino Lippi và Rembrandt để chứng minh rằng Cezanne tuân theo truyền thống.

Họa tiết trong một bức ảnh chụp chồng phim. Ảnh: Thành Thế Vinh.

«Luôn luôn tồn tại cuộc đối đầu giữa hiệu ứng ánh sáng và hình dạng trong tranh. Và toàn bộ sự phát triển của hội hoạ châu Âu, từ Giotto đến chủ nghĩa ấn tượng, đều là chiến thắng của ánh sáng trước hình dạng. Cezanne, khi rơi vào giai đoạn cuối của xu hướng này, đã xoay sở ngược lại; để cố gắng hướng tới tương lai, ông vẫn cố tình nhìn ngoái lại về phía truyền thống của quá khứ».

¹ J. M. Carpenter, Cezanne and tradition. «Art Bulletin», 1951, vol. 33, 74—186.

RUDOLF ARNHEIM. «Nghệ thuật và nhận thức thị giác», 1974. Dịch và biên tập: MiukaFoto.

TỰ HOẠ. HN2013.

14 Mar 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!