Bất kỳ sự diễn giải nào cũng là chủ quan, và bạn không thể làm khác được. Tất cả chỉ nằm ở chỗ, những tương đồng hay tương phản đang tồn tại trong hình ảnh có gợi nổi một hướng nhìn thực sự đáng kể, một cú hích đủ tầm cho lập luận hay không (hình thức có nội dung), hay là chẳng có định hướng nào hết, và mạnh ai người ấy nhìn, họ nhìn những điều họ muốn (hoặc chẳng nhìn thấy cái gì cả). Một hình thức như thế trong sự phụ thuộc vào khán giả có thể có một nội dung ngẫu nhiên, và điều đó có nghĩa — không có nội dung nào cả.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

HÌNH THÙ VÀ PHÔNG NỀN

Hiện tượng hình thù và phông nền được bộc lộ, trước tiên, khi chúng ta quan sát một bức tranh phẳng. Bản chất của hiện tượng nằm trong cách trả lời câu hỏi: «Cái gì trong hình ảnh là hình thù, còn cái gì là phông nền?». Người ta đã biết một vài dấu hiệu chung nhất về hình thù và phông nền. Hình thù được nhận thức như một «vật» và nằm gần khán giả hơn, «đè» lên phông nền. Hình thù được sắp đặt trong không gian, còn phông nền — đó là môi trường phía sau hình thù, phông nền tự do phát triển ở phía sau. Đường viền là thuộc tính của hình thù, chứ không phải của phông nền.


Với hiệu lực ước lệ của hình ảnh phẳng, đôi khi quả thực rất phức tạp để phân biệt hình thù với phông nền. Trước tiên, chúng ta hãy xem xét các hình vẽ mà các nhà tâm lý học đã cố ý tạo ra.


Ở đây (hình 643) chúng ta nhất thời thấy, khi thì một hình thù đen trên phông nền trắng, khi thì, ngược lại, một mặt người nhìn ngang màu trắng trên phông nền đen dạng tròn. Không thể đồng thời nhìn ra cả hai hình thù cùng một lúc, chúng tráo đổi nhau, bức tranh quay ngược hướng lại.

Lúc này, theo quy lý khách quan, hình thù màu đen lồi ra trước so với phông nền trắng, chiểu theo định luật phối cảnh sắc độ. Nhưng, mặt cắt màu trắng cũng lồi ra, bởi vì nó có đường nét dễ nhận biết: điều này khá ước lệ, nhưng dù sao cũng là hình mặt người. Hiển nhiên, nhận thức về mặt cắt như một hình thù là chủ quan, hợp lý. Như vậy, ở đây, như vẫn thường xảy ra trong cuộc sống, có hai nhận thức không thể thoả thuận được với nhau — thị giác và logic.


Khá thường xuyên xảy ra tình huống, khi trong chính bức tranh đã có sẵn tính hai mặt của nhận thức. Đó, ví dụ, là lọ hoa của E. Rubin (hình 14). Vấn đề, — coi cái gì là hình thù, và cái gì là phông nền, — kể cả trong trường hợp này cũng không có câu trả lời nhất quán.

Khi hình thù màu đen lồi ra phía trước, nó, như chúng ta đã biết, bị giảm kích thước.

Nhưng chính điều đó cũng lặp lại, khi hình thù màu trắng cũng muốn tiến gần về mắt khán giả. Về mặt thị giác nó cần, ngược lại, thụt sâu vào phông nền hoặc nói cách khác, chí ít, ở lại trên tờ giấy. Vậy thì, dịch chuyển ra phía trước — đó là công việc của sự nhận biết, là thứ, hoặc sẽ nhận ra trong hình thù màu trắng một cái gì đó quen thuộc, hoặc vẫn sẽ thử moi móc ra các phương án khác nhau.

Có thể chỉ ra, hình thù màu trắng lồi ra một đoạn đúng bằng hình thù màu đen khi tiến ra ngoài, và tương ứng bị nhỏ đi với một đại lượng như nhau. Và mảng cạnh tròn màu đen, khi đó, lùi lại mặt phẳng giấy, trở thành phông nền và tiếp nhận kích thước tự nhiên của mình. Bằng cách đó, hình và phông đơn giản là đổi chỗ cho nhau.

Cực kỳ quan trọng, là, trong mọi biến thể như thế, sẽ nhất thời xảy ra bước nhẩy về kích thước.

Vậy là, khi nhận thức «đổi ca», khi tráo ngược các nội tử của tranh, một hình thù sẽ bị bóp nhỏ, còn cái kia — to phình lên.

NHƯNG...

Việc phông biến thành hình, còn hình hoá thành phông xảy ra không chỉ trong các bức vẽ chuyên dụng của các nhà tâm lý học. Điều đó có thể quan sát khi ngắm nhiều bức tranh, hình vẽ hay ảnh phẩm. Chỉ cần níu kéo sự chú ý đến một không gian âm nào đó, một số phần trền phông nền, hoặc thậm chí trên hình thù bất thường màu trắng (sáng sắc độ hơn phông nền), thứ mà thoạt tiên có vẻ như không thể nào trở thành hình thù được, — thế là đủ.

Thực ra, níu kéo sự chú ý tới một hình thù hay một không gian âm nào đó — cũng có nghĩa là chỉ định nó biến thành hình thù (cho phép nó lồi ra phía trước).

Thậm chí các nhà tâm lý học còn nói, các đối tượng trong hình ảnh được gọi tên bởi chúng ta và, hơn nữa, như «chồm» ra để gặp gỡ chúng ta. Nhờ có điều này, thứ chúng ta tiếp nhận chính là chúng, chứ không phải là các khoảng hở nằm giữa chúng.


Trong tất cả các trường hợp phối cảnh sắc độ đảo ngược, hiện tượng nói trên cũng được quan sát thấy. Và đây là ví dụ (hình 644). Về logic, trong hiệu lực của việc nhận ra mảng trắng như một hình người, chính nó là hình thù trên nền đen. Nhưng về mặt thị giác, người này — lỗ khoét trên nền đen (chính hình thù biến thành phông nền).

Như vậy, về mặt thị giác (khách quan) hình người trắng — đó là một phần của phông nền, không gian âm, không có đường viền của mình (đường viền thuộc về môi trường đen). Và chỉ khi nhận thức ảo tưởng, hình người một lúc nào đó sẽ nhất thời trở thành hình thù lồi ra trong nhận biết của chúng ta.

Cơ cấu là như vậy. Nếu tập trung vào hình người trắng, anh ta hoàn toàn nhất quán được nhận thức như một hình thù. Còn nếu níu giữ chú ý vào nền đen, — chính nó lại trở thành hình thù, và người kia sẽ trở thành lỗ khoét trên giấy.

Một phần bất kỳ của phông nền hoặc một phông nền đồng nhất, toàn bộ sẽ trở thành hình thù và lồi ra khỏi mặt phẳng, nếu chỉ cần giữ sự chú ý vào đó. Tình huống của xung đột, và cái giá của xung đột này — bước nhảy kích thước.


Bây giờ chúng ta đưa một hình vẽ vào mặt giấy trắng, giả sử đó là một hình vuông đen (hình 645). Nếu nhìn chằm chẳm vào hình vuông, nó sẽ còn tích cực lồi ra và tuyên bố về mình như một hình thù hoàn thiện. Nhưng bây giờ hãy nhìn vào phần nền trắng — hình vuông sẽ có vẻ xa xôi (quả thực nó không làm thủng giấy, mà nằm trên đó). Giờ đây, tờ giấy trắng, phông nền, sẽ trở thành hình thù và lồi ra phía trước, có nghĩa hình vuông đen và phông nền trắng đổi chỗ cho nhau.

Trong bức tranh tiếp theo là hai hình vuông đen hoàn toàn giống nhau (hình 646). Tập trung vào hình bên trái — nó sẽ được nhận thức là nhỏ đi, giữ chú ý vào hình bên phải — bây giờ cái nhỏ đi sẽ là nó.


Quan trọng: cần nhìn khi không bị phân tâm thị giác, tốt nhất là nhìn như xuyên qua hình thù, lấy nét vào nó. Hình vuông thứ hai cần được nhận thức chỉ như nhiễu ảnh ngoại vi, không được đưa ánh mắt vào đó! Khi bạn gắn chặt cái nhìn vào một trong hai hình vuông, bằng khu vực thị giác bên «cạnh sườn» có thể cảm thấy hình vuông thứ hai to ra và tiến sát tới hình vuông thứ nhất (tuy nhiên trên màn hình smartphone, hai hình vuông quá nhỏ, cộng thêm tác động của nhiều chi tiết thiết bị, ta khó có thể thành công. Cần in hình vẽ này ra giấy A3, A4 và trải nghiệm, ahihi 🧐).

Điều gì đang xảy ra? Có thể hay không, các hình thù bằng nhau lại được nhận thức như không bằng nhau? Và có thể các hình thù không bằng nhau lại trở thành bằng nhau? Có thể lắm chứ, và có thể chứng minh điều này. Khi nhận thức một hình ảnh phẳng có thể xuất hiện những điều kỳ diệu còn hơn thế.

Nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng kỳ quặc này? Đơn giản: khi chúng ta tập trung vào hình vuông bên trái, cái bên phải (bị nhìn thờ ơ) bây giờ đã hoàn toàn không là một hình vuông nữa, nó trở thành một phần của phông nền. Và, khi hoà vào phông nền, nó phình ra thêm 3% (chính bằng sự nhỏ đi 3% của hình vuông đen khi tịnh tiên về phía khán giả). Trong kết quả, hình vuông bên trái bị chúng ta ảo tưởng có vẻ như nhỏ đi.



Hiện tượng hình-phông, sự quay ngoắt của bức tranh có thể quan sát trong các hình 647, 648.

Chúng ta chú ý tới ví dụ tiếp theo (hình 649). Trong đó ta thấy hai đường viền của hai hình vuông. Dù cho chúng không có vẻ lừa đảo, vì đó không phải là các hình thù có xu hướng lồi ra, chính chúng là các phần tử của phông nền. Nhưng hiệu ứng vẫn giữ nguyên. Hình vuông nào được chú ý chằm chằm, hình vuông đó sẽ bị nhỏ đi trong thị giác. (Ngoài tất cả những điều đã được nói đi nói lại nhiều lần, nó sẽ trắng hơn cả tờ giấy một cách nhất thời.)


Bây giờ, tuy nhiên, tình thế đã khác, hình vuông hàng xóm không biết lùi đi đâu nữa, và nó không thể phình to ra. Bù lại, hình vuông dạng đường viền khi được chú ý sẽ trở thành hình thù, tiến về phía trước, và vì thế nhỏ đi tương ứng với học thuyết của chúng ta.

Đó chính là bước nhảy kích thước mà chúng ta đang nói liên quan đến hiện tượng hình-nền. Ngoài ra, hai ví dụ sau cuối chỉ ra tính lựa chọn của hiện tượng. Điều đó ảnh hưởng đến chỉ một hình thù được tập trung chú ý hoặc một phần của phông nền, không gian âm.

Bước nhảy kích thước dẫn đến sự co giãn đặc thù của các hình thù, có nghĩa dẫn đến sự thay đổi kích thước của chúng. Các nhà tâm lý học đã phát hiện ra hiện tượng này khi nghiên cứu hình vẽ lọ hoa của Rubin (hình 14). Khi bức tranh xoay chuyển, lọ hoa đen và các mặt cắt hình đầu người liên tục trở thành, lúc thì hình thù, lúc thì phông nền, và bởi thế theo chu kỳ, chúng nở ra và co lại. Các mặt cắt dãn ra, hoặc chạm mũi vào nhau. Còn lọ hoa co lại hoặc nở ra.

Chúng ta có thể quan sát thực tế các quá trình co dãn của các hình thù, bởi vì «bước nhảy» kích thước xảy ra không trong một chớp mắt, mà kéo dài đâu đó khoảng nửa giây.


Để nhìn ra hiện tượng thú vị này, đơn giản nhất là qua ví dụ tiếp theo (hình 650). Nếu đưa mắt đi lang thang hờ hững theo bức tranh này, theo chu kỳ bạn sẽ có cảm giác, các mặt cắt hình đầu người bằng cách nào đó rất kỳ quặc đang nhăn nhó hoặc động đậy.

Nếu bạn xem chằm chằm vào mặt người đen, sau đó khẽ liếc mắt sang phông nền trắng giữa hai cái mũi, mặt người đen sẽ lùi lại và nở ra, mặt người trắng bắt đầu chuyển động sang bên phải, chuyển động đó không tức thì, có thể cảm nhận nó. Nếu bây giờ quay lại mặt người đen, thì mặt người trắng sẽ tiến lại nó.

Nếu chăm chú nhìn vào khuôn mặt đường viền, nó sẽ tiến về phía trước và nhỏ đi, cái mặt đen dịch chuyển về bên phải.

Và, cuối cùng, nếu định vị cái nhìn vào khuôn mặt trắng, rồi sau đó nhìn sang mặt đen, — các khuôn mặt sẽ tách xa nhau ra.

Cần đánh dấu rằng, cảm giác được tất cả những điểu này rất là khó. Cần ham muốn lớn, kiên nhẫn và một sự luyện tập nhất định. Nhưng bù lại, các bạn sẽ nhìn thấy những thứ không thường thấy và không thể có: các hình thù trên giấy sống lại và chuyển động.

Cùng với điều đó, còn tồn tại cả một phương án khác của hiện tượng hình-phông — nhận biết. Sự cố gắng của nhận biết có thể hình dung là một hình vuông đường viền lồi ra (gần hơn), hình đen — lùi ra (xa hơn). Có thể thể hiện tất cả các hình thù đen trên nền trắng là lõm vào, còn tất cả các hình thù trắng trên nển đen — lồi ra. Sự lựa chọn ở đây không hoạt động.

Như vậy, một hình thù bất kỳ trong một bức vẽ hay bức tranh thực, có thể nhất thời ở các cấp độ khó-dễ khác nhau, được hình dung là phông nền, và tương ứng, không gian âm, một phần của phông — là hình thù, tất cả phụ thuộc vào mong muốn.

Cần đánh dấu rằng, trong tất cả các trường hợp, nhận thức ảo ảnh là không cố định, khi đổi chỗ điểm định nét của mắt, khi suy giảm tập trung tới một hình thù hoặc không gian âm cụ thể, nó biến đổi thành dạng tự nhiên, có nghĩa dạng thị giác, — hình thù đen trên nền trắng lồi ra, còn hình thù trắng trên nền đen thụt vào từ phông nền của mình.


Và đây là một ví dụ. Trong bức tranh «The Trinity» của A. Rublev có một không gian âm mà hoạ sỹ tạo ra bằng mặt cắt nằm ngang của cái bàn trắng và đường viền hình thù của các thiên thần đang ngồi (hình 651). Không gian âm này sáng hơn bản thân các hình thù, bằng các đường nét của mình, nó gợi nhớ đến cái ly lễ tế trên mặt bàn. Thực ra, không gian âm này có cả một ý nghĩa khác, đóng vai trò to lớn hơn nhiều trong bức tranh. Nhưng đây là chủ đề của một nghiên cứu riêng biệt.

Thì đây, chỉ cần chú ý vào không gian âm đang nói tới, nó lập tức «bay» ra khỏi bức tranh như một hình thù được xác thực, hình khối hay cái ly, có vẻ như bao bọc lấy thiên thần ở chính giữa.

Tất nhiên, hiện tượng ảo giác hình-phông được quan sát trong trường hợp này không chỉ như phản ứng của không gian âm mà chúng ta đã chọn. Chẳng hạn, có thể hình dung hình thù tối sắc của thiên thần ở chính giữa không phải là lồi ra, mà là thụt vào (xa hơn). Và cứ thế. Sự nhận biết theo dõi hình ảnh phẳng, cố gắng nhận biết không gian ẩn chứa bên trong nó và dường như muốn thử cả hai phương án của nhận thức. Sự biến chuyển của hình thù và phông nền trong nhận thức ảo giác — đó là một đoạn trò chơi của tình huống không gian, nó cho phép tỉnh táo để thử đi thử lại các vị trí khác nhau của các đối tượng trong không gian mô phỏng, cảm nhận các dịch chuyển có thể có của chúng, để sau đó quay lại không gian mà hoạ sỹ đã xây dựng.

Theo A. Lapin.
Fotographiya Kak.

12 Feb 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!


Các bài liên quan:


Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!