Nhiếp ảnh gia, như một cây xương rồng, lớn lên rất chậm. Không được quá tay tưới cho nó, nếu không nó sẽ chết héo.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

CHƯƠNG III — GIAI ÂM (P3)

Như đã biết, cái đẹp trong một tác phẩm nghệ thuật bất kỳ, đó là cảm nhận chung. Nói riêng trong âm nhạc, trong vòng 5-10 phút thưởng thức, nếu bộ máy thính giác chỉ nhận được các quãng thuận âm, chỉ phân tích các âm thanh tròn trịa, thẩm mỹ về cái đẹp sẽ gặp tình trạng thoái trào. Tác phẩm nghệ thuật bất kỳ luôn luôn là một cơ thể có cá tính (chủ đề), có phát triển trong mạch xuyên suốt (ngẫu hứng), và có tái hiện, kết ý (finalis), v.v... Mời các bạn tham khảo bài giảng tiếp theo của Kholopov về giai âm.
Kharkiv, Ukraine. 8/2010.


(6). BẢN CHẤT HỮU CƠ VÀ PHÉP BIỆN CHỨNG CỦA TIẾN HOÁ GIAI ÂM

Như vậy, lịch sử về giai âm đã phát hiện ra những thay đổi mạnh mẽ dị thường, cũng như các tương phản trong các kết cấu giai âm cụ thể. Thật khó hình dung, rằng cũng chính một tiêu chí tư duy âm nhạc lại xác lập trật tự và «dàn xếp» các quan hệ âm thanh trong lễ kinh chiều tối và trong màn đồng hồ đổ chuông từ vở ballet «Cinderella» của Prokofiev. Cũng thật khó hiểu con đường tiến từ hát độc xướng cô đọng đến cách hoà âm vang dội hiện đại đầy màu sắc như một chuyển động thống nhất có quy luật, một sự phát triển rất hài hoà. Tính hữu cơ của quá trình tiến hoá giai âm chính là sự bảo tồnphát triển đúng một số tiêu chí khởi nguyên của giai âm, là sự xuất hiện của những tiêu chí khác trên cơ sở đó và là sự phát triển của chúng trong tính độc lập tương đối, là sự phụ thuộc của toàn bộ quá trình tiến hoá vào chỉ một số nguyên tắc chung. Trong số đó, điều quan trọng nhất — sự tiến triển (tăng cường số lượng trong «hệ mô» giai âm), chẳng hạn, sự mở rộng của khối âm (từ chuỗi bốn âm tetrachord lên chuỗi sáu âm hexachord), sự phát triển hình thức đồng thuận (tiến sát đến điểm cực đại, khi kết cấu giai âm bị đe doạ tan rã và cần những hình thức liên kết mới), bước chuyển từ thay đổi số lượng sang thay đổi chất lượng (đưa vào những liên kết hình thức mới, cần thiết và phối cảnh cho khởi đầu một quá trình phát triển mới nhưng ở một cấp độ mới, một chất lượng kết cấu mới), tính định hướng nhất quán của toàn bộ tiến hoá (nắm bắt sợi dây toàn vẹn trong tăng cường sự giàu có tạo thăng hoa của những hình thức giai âm). Ví dụ, nguyên tắc hát một thanh âm ổn định về chất lượng, thường xuyên làm mới bằng cách phổ biến rộng ra các thanh âm khác nhau của hệ thống (tuân theo quy luật phát triển), sẽ làm nảy sinh nhu cầu xuất hiện các hình thức tương đồng mới — từ đó sẽ có sự cô lập của các tông liền kề và sự tách biệt ra một sự ổn định thứ hai của các thuận âm gần gũi nhất về mặt giai điệu; trong sự hình thành cao cấp hơn của giai âm, tất cả các thanh âm sẽ trở nên xác định về chất và thường xuyên mới mẻ (chất lượng trước đó), mặc dù tính tự lập trong số đông từ chúng sẽ bị giới hạn lại bằng sự chủ đạo của một, hoặc, hai-ba thanh âm (chất mới).



Một đoạn hát tụng kinh Nga

S. Prokofiev. 1926. Chân dung được vẽ bởi Zinaida Serebryakova.



Prokofiev Sergey
Zolushka (Cinderella)
Clock scene


Một ví dụ khác: sự tăng cường chín muồi trong phạm vi bậc thang của quãng bốn (phạm trù giai điệu của thuận âm gần nhất) hay của quãng năm, như những thanh âm chức năng của bộ xương giai âm cho phép biến những âm vang chiều ngang (chất gốc) thành chiều dọc (chất mới); như đã thấy trong lịch sử, điều này tương ứng với thời đại trung cổ. Khái niệm về thuận âm (và quan hệ thuận âm nằm trong nền móng hình thành của các giai âm nhiều bè) được tiếp tục phổ biến sang các quãng tiếp theo về độ phức tạp — quãng ba (tiến triển); từ đó có sự tái tổ chức toàn bộ hệ thống giai âm (phức tạp hoá hình thức đồng thuận). Trong thế kỷ XX có một bước tiến mới theo định hướng đó: bổ sung cho vòng quay tối ưu thẩm mỹ, đã có thêm những nhóm quãng sau — quãng bẩy, quãng hai và quãng ba nguyên cung (tiến triển); liên quan đến điều này là việc sử dụng các phương tiện âm thanh mới (các âm thanh được diễn giải, chất liệu mười hai bán cung liên tiếp), và những thay đổi hình thức đồng thuận tương ứng giữa các phần tử âm thanh với nhau.

Phép biện chứng của tiến hoá giai âm nằm ở chỗ, theo di truyền, những dạng thức đời sau mới mẻ hơn về tổ chức giai âm có bản chất không phải là gì khác, mà là sự kế thừa, sự tiến triển của nó trong những điều kiện khác. Ví dụ, tính bậc thang — dường như là «cách hát» cao cấp: âm chủ ổn định được tô điểm bằng cách đi qua các thanh âm khác, tuần tự có thể được diễn giải như những sự ổn định tại địa bàn phụ; trong giọng hoà âm, vai trò chủ đạo (mô hình «ổn định – bất ổn định») được thực thi bằng vài hệ thống — trên những cấp độ khác nhau của kết cấu giai âm: thanh âm hợp âm bản lể và các âm liền kề (trợ giúp), âm bậc một và các hợp âm khác bậc một­, giọng chủ tại địa bàn và các xê dịch, giọng chủ chung và các giọng phụ thuộc. Ở đó, tất cả các hình thức giai âm phát triển hơn và cao cấp hơn, tiếp tục là sự biến đổi kết cấu của một hình thức khởi nguyên thống nhất, có bản chất giai điệu — ngữ âm. Ví dụ, phần tử trung tâm trong giọng C-major của trường phái cổ điển Viên là hợp âm c-e-g; tuy nhiên các quan hệ âm thanh nội cấu của nó (с-е, e-g, g-c) được tư duy như tính giai điệu: các bước nhảy cóc (ví dụ, c-e-g) hoặc trong chuyển động quãng hai (g1-f1-e1-d1-c1-d1-c1); trong bào thai của ý tưởng âm nhạc chính là hình thức giai điệu chiều ngang, chứ không phải hợp âm C-major.

Liên quan đến điều này là các biến thể biện chứng của các tiêu chí giai âm cơ bản. Để làm ví dụ, chúng ta đưa ra sơ đồ biện chứng của sự phát triển tiêu chí ổn định (tính đến tất cả sự đa dạng lịch sử của các hình thức tư duy gian âm đã được tích tụ):


(Cụm từ «môi trường ngữ âm» ở đây được hiểu, một số dạng thức âm nhạc của thế kỷ XX tương ứng với tiêu chí cổ điển về giọng như những nhóm phần tử giai âm phụ thuộc khăng khít vào một trung tâm thống nhất. Chẳng hạn, trong «Zolushka» của Sergey Prokofiev, М38 «Nửa đêm», ts. 278-279, màn đồng hồ đổ chuông được xây dựng trên môi trường ngữ âm xác định thống nhất, không thay đổi, dường như trong một «giọng âm»; bằng cách thể hiện chính xác chức năng tác phẩm giống như một giọng xác định, môi trường đó không thể gọi đơn giản là «giọng», chỉ có thể có trong một khía cạnh «âm giọng mới» nào đó của thế kỷ ХХ. Có thể đưa ra một tên gọi tổng quát — «giai âm – modus» nhân tạo của nhạc sỹ.

Từ đó ta có phép biện chứng của khái niệm «giai âm», thu hoạch và chứa đựng toàn bộ lịch sử bộc phát và phân nhánh của mình, như những lớp tư duy khác nhau:
1. Tương tác giữa ổn định và bất ổn định (từ giai đoạn «Hát so thanh»; từ đó có truyền thống hình dung giai âm bằng một âm chính, chẳng hạn: «thanh âm nhà thờ số IV», có nghĩa là âm Mi).
2. Sự có mặt của hệ thống dãy âm giai điệu của các quan hệ thanh âm phân hóa chất lượng (từ giai đoạn modus; từ đó là truyền thống hình dung giai âm trước hết là trong dạng bảng dãy âm, phân biệt hai giai âm dựa vào một âm thanh chính, có nghĩa chính bản thân giai âm — chẳng hạn, «trưởng» — và giọng — chẳng hạn, «Do»)
3. Gộp thêm vào tiêu chí giai âm kể cả hệ thống dạng hợp âm hòa âm, không nhất thiết phải có dãy âm xác định và tính nhất quán của thanh âm chủ đạo (chẳng hạn, trong những tác phẩm sau này của Skryabin; theo mẫu giọng hòa âm).

Cả các tiêu chí giới thiệu giai âm, cả các công thức âm thanh đều phát triển một cách biện chứng: Âm ổn định (trong vòng hệ mô hoa mỹ) → mô hình giai điệu → cơ cấu âm kết finalis - repercussa (ru: реперкусса) (Thánh ca) → các tam âm đồng vang trong vòng quay của các gam thanh âm hút về nó. (Để hiểu được sự tương tự thấy rõ, có thể xem xét cả các «mô hình giai điệu» hiện đại — Twelve-tone technique, các công thức âm hình khác, và những modus âm nhạc của thế kỷ ХХ).

(7). CƠ CẤU TẠO GIAI ÂM

Nguyên tắc chung của sự hình thành giai âm là việc triển khai âm thanh hoà âm trong hành động sáng tạo để sinh ra kết cấu cao độ — bằng cách sử dụng các khả năng tạo sắp xếp chứa đựng trong chất liệu ngữ âm đang có. Từ phương diện kỹ thuật, mục đích của điều này luôn hướng tới sự kết dính tư duy của các âm thanh, được cảm nhận như một chất gì đó quấn quyện có tính nhạc, có nghĩa là giai âm. Phương tiện để phổ biến các tính chất phần tử chính của kết cấu giai âm ra toàn bộ giai âm trong tổng thể (chẳng hạn, các tính chất của hợp âm C-dur sẽ trở thành tính cách của giai âm C-dur). Nhưng trong các điều kiện của các hệ thống khác nhau, việc sử dụng các tính chất khác nhau của chất liệu, tác động của một nguyên tắc chung nào đó, tất nhiên, không thể luôn luôn như nhau.


Sergey Prokofiev
Sarcazms, op.17 #5
1911-14:


Vì vậy, trong giai điệu của đồng ca nhà thờ gregorian và hát lĩnh xướng Nga cổ sự hình thành giai âm được thực hiện dưới ảnh hưởng thuận âm của các quãng bốn và năm, tạo ra giai điệu và truyền tải cho nói nét nghiêm trang, «khéo léo», tập trung nội tâm, tính sâu sắc. Còn đối với các nhạc sỹ cổ điển Viên, tầm ảnh hưởng của sự hình thành giai âm lại là các tính chất của các tam âm thuận tai (kể cả hình thức hợp âm lẫn hình thức giai điệu). Trong âm nhạc của thế kỷ ХХ có thể nhận thấy xu hướng cá nhân hoá giai âm, và tương ứng, việc lựa chọn chất liệu âm thanh trong sáng tác, trước tiên sẽ ảnh hưởng tới tác động cơ cấu cụ thể của sự hình thành giai âm (chẳng hạn, nét riêng biệt của chủ đề chính trong bản nhạc số 5 từ «Sarcasms» của S. Prokofiev là ảnh hưởng của quãng ba trưởng đến kết cấu hợp âm).

MiukaFoto: Các ví dụ mà Kholopov đưa ra trong bài có thể làm độc giả đau đầu, vì, có thể, các giai âm sống trong chúng chưa đươc làm quen bởi cảm âm đất Việt. Để thư giãn, mời bạn nghe một bản nhạc nhẹ dưới đây. Giai âm trong bài được cơ cấu từ những quãng hai liền kề. Như đã biết, quãng hai có tính chất ru ngủ do có chất «hàng xóm» về giai điệu. Tuy nhiên, việc nếm trải tính chất dịu dàng tuần tự này giống như con dao hai lưỡi đe doạ nhận thức thẩm mỹ chung. Vì vậy, nhạc sỹ đưa vào một số kết cấu cấp cao hơn như phân đoạn, phát triển, sử dụng các quãng năm trong bè cao, solo, tái hiện, kết âm bằng cao trào thanh nhạc, v.v... Ấn «Load» và đợi sóng âm hiện ra hoàn toàn, sau đó «Play». Chúc các bạn cuối tuần hạnh phúc.

Kholopov


Vladimir Presnyakov
Strannik
1991:


12 Jan 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Giai âmKholopov
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!