Bất kỳ sự diễn giải nào cũng là chủ quan, và bạn không thể làm khác được. Tất cả chỉ nằm ở chỗ, những tương đồng hay tương phản đang tồn tại trong hình ảnh có gợi nổi một hướng nhìn thực sự đáng kể, một cú hích đủ tầm cho lập luận hay không (hình thức có nội dung), hay là chẳng có định hướng nào hết, và mạnh ai người ấy nhìn, họ nhìn những điều họ muốn (hoặc chẳng nhìn thấy cái gì cả). Một hình thức như thế trong sự phụ thuộc vào khán giả có thể có một nội dung ngẫu nhiên, và điều đó có nghĩa — không có nội dung nào cả.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

CHƯƠNG III — GIAI ÂM (P2)

Loài người đang sống trong thế kỷ thứ XXI. Dù là tự nguyện hay ép buộc, chúng ta đang chứng kiến những thay đổi vượt tầm hình dung của các nhạc sỹ cổ điển tây phương những thế kỷ trước. Cũng phải thôi, sự tiến hóa luôn luôn diễn ra, chỉ có điều, với một thời gian quá ngắn ngủi, chúng ta chưa kịp thích một điều gì đó mới mẻ thì đã bị những niềm đam mê xưa cũ chiếm lĩnh toàn bộ thời gian và tâm trí. Giai âm cũng có lịch sử và sự tiến hóa của mình, điều đó được đề cập đến trong phần viết này của tác giả Kholopov.


(4). BẢN CHẤT TỰ NHIÊN VỀ NGỮ ÂM CỦA CHẤT LIỆU ÂM THANH GIAI ÂM

Chất liệu âm thanh làm ra giai âm tồn tại với kết cấu và dạng thức bất kỳ của nó. Chẳng hạn, tổ hợp thanh âm h-c1-d1-e1-f1-g1-a1, bằng cách đặc biệt, được tạo ra bởi bộ quãng (h-c1, d1-c1, d1-e1, f1-e1 vân vân) và các đồng vang (trước hết là c-e-g như các âm trung tâm), như là chất liệu của giai âm này, sinh ra tính cách biểu cảm của nó («linh hồn»), sắc thái biểu hiện, màu sắc và các tính chất thẩm mỹ khác. Tất nhiên, «giai âm» — không phải là thang âm. Cùng với một thang âm có thể tạo ra các giai âm khác nhau. Nếu như thái độ trung tâm không phải là c-e-g, mà, chẳng hạn, h-d1, tính cách biểu cảm của giai âm sẽ thay đổi tận gốc rễ: thay vào màu sắc trưởng, chúng ta nhận được giai âm Locrian ảm đạm u ám.

b-c1-d1-e1-f1-g1-a1 trong C-dur


Vẫn là giai âm đó, nhưng trong B-Locrian:


Nhưng, thậm chí, trong cùng một hệ trung tâm, cũng có thể có các ngữ âm giai âm được phân biệt rõ ràng. Chẳng hạn, với trung tâm c-e-g, giai âm có thể vang lên với ngữ điệu thanh thản, thăng hoa lãng mạn và «lung linh» (xem: Richard Wagner «Hoàng hôn Thánh», đầu phần III, các ô nhịp thứ 29, 30; giọng F-dur), nhưng cũng có thể nghe rất cơ học thuần tuý với ngữ điệu «trực cảm» của một hội chợ (I. Stravinsky «Petrushka», ts.61, ô nhịp thứ 2). Giai âm xuất hiện cùng với một hệ thống của các chi tiết cực độ trong mục đích sắc thái hoá ngữ điệu giai âm. Trong tất cả các trường hợp, chúng được triển khai với việc sử dụng các thuộc tính chứa trong chất liệu âm thanh của giai âm.


Richard Wagner
Gotterdammerung
Đoạn mở đầu của phần III :



Stravinsky Igor
Petrushka
Leopold Stokowski / Philadelphia Orchestra
Phần II:


Lần lượt theo thứ tự, chất liệu âm thanh được xác định cụ thể bằng các điều kiện lịch sử của đời sống âm nhạc, bằng nội dung của nó, của các hình thức âm nhạc được xã hội xác lập. Bản chất «khai sinh» của giai âm (có nghĩa, của bước chuyển âm nhạc như trăn trở tâm hồn trực tiếp từ cuộc sống hình thức âm thanh của nó) được nắm bắt bởi khái niệm «ngữ âm hóa» do B. V. Asaf'ev đề xuất. Dường như là «biên giới» theo bản chất của mình (có nghĩa, chiếm vị trí trung gian cho sự cọ sát giữa cuộc sống tự nhiên và âm nhạc nghệ thuật), khái niệm «ngữ âm» do đó định hình ảnh hưởng của các dữ kiện lịch sử xã hội tới sự tiến hóa của chất liệu âm thanh — của các tổ hợp ngữ âm và phụ thuộc vào hình thức tổ chức giai âm của chúng. Bởi vậy các công thức giai âm có thể diễn giải như ánh xạ nội dung âm nhạc được xác định trong lịch sử. Như Asaf'ev đã viết, «Căn nguyên và sự tồn tại <...> của các tổ hợp ngữ âm cần được ước lệ bằng các thuộc tính chức năng xã hội của nó, do vậy, hệ thống ngữ âm hóa (giai âm hóa) của một thời đại lịch sử cụ thể được ước lệ bằng «Kết cấu hình thành của xã hội này».

Tất nhiên, sẽ là sai lầm nếu đan vắt hàng đống các hiện tượng từ xa đó một cách trực tiếp và đơn giản. Ánh xạ xả ra gián tiếp, trải qua rất nhiều các tầng lớp kết cấu nghệ thuật khác. Nhưng không thể không đánh dấu, rằng các «bảng tính» giai âm nhạc lý, định hình các trạng thái ý thức âm nhạc với các dạng mã hóa và «đóng gói» đặc thù, — tuân theo sự tiến hóa của nghệ thuật âm nhạc một cách chính xác, dường như là ánh xạ không thể nghi ngờ, dù chỉ là gián tiếp. Các công thức về giai âm không lặp lại nhau, cũng giống như các giai đoạn lịch sử của quá trình tiến hóa ý thức âm nhạc. Và nếu hiểu đúng các công thức tổng quát, chúng phát hiện ra và chỉ ra một số nét đặc thù nhất của thời đại tương ứng.

Tóm lại, công thức âm nhạc, chứa trong bào thai một môi trường ngữ âm tương ứng với thời đại của mình, — là một tổ hợp ngữ âm, liên quan tới thế giới quan đương thời (chẳng hạn, các giai âm thời trung cổ về bản chất là hình ảnh ý thức của thời đại phong kiến với tính chất đóng kín, trì trệ, hà khắc, nguyên tắc của chế độ độc tài trong hệ thống giá trị; các giai âm trưởng-thứ hút giọng — thể hiện tính năng động của ý thức tân nhạc châu âu, vân vân). Hiểu theo nghĩa này, công thức giai âm là mô hình cực kỳ súc tích của thế giới trong hình dung về thời đại, về bản chất là «bộ mã gen di truyền» của âm nhạc. Như vậy, dữ kiện lịch sử — thay đổi công thức giai âm — là bộc lộ bề ngoài (được định hình bằng ngôn ngữ của các sơ đồ nhạc lý) của các quá trình tiến hóa giai âm sâu sắc như một sự hình thành sinh động và liên tục của các mẫu hình ngữ âm trên thế giới.

(5). CÁC TIÊU CHÍ VÀ DẠNG THỨC CƠ BẢN CỦA HỆ THỐNG GIAI ÂM. KHỞI NGUYÊN CỦA CHÚNG

Các tiêu chí và dạng thức cơ bản của giai âm được tích tụ lại dưới tác động của sự phát triển ý thức chung về âm nhạc. Trong tuần tự của mình, nó là một phần tiền khởi chung của quá trình phát triển ý thức hệ, do có hoạt động xã hội khi thâm nhập và phân luồng thế giới. Điều kiện không thể thiếu của giai âm — «sự đồng thuận» có trình tự của các âm thanh, một loại hằng số chức năng của giai âm. Nói chung, nó sống trong sự phát triển tiến bộ về số lượng của khối lượng chất liệu âm thanh và trong sự mở rộng biên giới do nó chiếm lĩnh. Các tiêu chí của giai âm — đó là các dạng thức ổn định và bất ổn định với bản chất khác nhau, và cũng như giá trị của các phần tử giai âm liên quan tới chúng. Trên các điểm ranh giới quan trọng của tiến hóa giai âm diễn ra sự thay đổi chất lượng trong các hình thức tồn tại của nói và xuất hiện những dạng thức mới của kết cấu giai âm. Khi đó, tuân theo đời sống của giai âm trong ba khía cạnh cơ bản của nó — âm hình (ngữ âm), logic (quan hệ) và thẩm mỹ (tính nhất quán, nét đẹp), xuất hiện cải tổ nội bộ của giai âm. Thời điểm then chốt là sự làm mới hàng ngũ ngữ âm (tiến sát đến «Suy thoái ngữ âm» chứa trong nền móng của giai âm), điều này làm cho cả các thay đổi sau này sẽ trở thành cần thiết.

Vị trí đầu tiên trong số các giai đoạn quan trọng nhất của lịch sử tiến hóa tiêu chí giai âm — sự hình thành âm chủ ổn định trong khuôn khổ của hát luyến nhẹ khởi nghiệm (có nghĩa hát không có cao độ xác định). Sự ổn định như một tiêu chí của tư duy giai âm, — thuộc tính đòi hỏi theo di truyền của loài người, — là hình thành đầu tiên để xác định giai âm theo cao độ (thanh âm thống trị giống như phần tử trung tâm của giai âm có vai trò đánh dấu trật tự) và theo thời gian (sự ổn định như một thuộc tính trang trọng tự lập, được gìn giữ dù thời gian trôi qua, nhờ có sự quay lại tới một và chỉ một âm còn lưu lại trong bộ nhớ động); cùng với sự xuất hiện của tiêu chí ổn định còn có thêm cả khái niệm về giai âm như một bộ xương kết cấu âm thanh nào đó. Cũng vì thế, tiêu chí về thời gian đã trở thành một trong số các khía cạnh của giai âm, các quan hệ về thời gian được định vị trong cơ cấu giai âm. Về mặt lịch sử, dạng khởi tổ (theo nhận định) của giai âm (tương ứng với «giai đoạn ổn định» trong tiến hóa giai âm) gặp ở các bộ lạc cổ đại chậm phát triển. Tiêu chí giai âm định hình ở đây — ghép không ổn định vào ổn định.

Giai đoạn tiếp theo (lịch sử và logic) — sự xuất hiện tính giai điệu với các dãy âm phát triển (giai âm dạng bậc thang, hệ thống bậc thang); nó là đặc thù đối với các bài ca cổ của các dân tộc châu âu, trong đó có cả dân tộc Nga, hát bè châu âu thời trung cổ, nghệ thuật thanh nhạc Nga cổ; còn gặp trong nhạc dân gian của nhiều dân tộc khác.

Tiêu chí giai âm của dãy âm trong dạng phát triển của nó đề xuất một hệ thống phân cấp phức tạp của các chức năng tồn tại trong thang âm. Trong thuật ngữ muộn hơn, đó là sự khác nhau của bản chất quãng, ví dụ, sự khác biệt trong dãy quãng nguyên cung, bán cung và siêu cung (khoảng cách chia nhỏ hơn nữa so với bán cung); sự khác biệt tinh vi của các bất ổn định, cũng như kể cả ổn định.

Dạng «hát so thanh» (opevanie tona), về bản chất, thuộc về giai âm bậc thang (nó cũng là một dạng monody).

Một dạng gia âm đặc biệt tạo ra một khái niệm được gọi là giọng hòa thanh của âm nhạc châu âu thời kỳ Tân Nhạc (các thế kỷ XVII-XIX), chính là liên hiệp của các tập hợp siêu giai âm vào một hệ thống chung duy nhất nhờ có sự hút âm của nó.

Tiêu chí hút giọng liên quan đến tinh tế tối cao trong lĩnh vực xây dựng giai âm; các giai âm dạng bậc thang cổ xưa — cổ đại, đông phương, nhạc dân gian châu âu — có thể không có tiêu chí này: sức hút ở trong chúng hoặc là không có, hoặc là rất yếu, không ổn định, hai mặt, vô định trong diễn tấu liên tục. «Giọng hòa thanh» sử dụng triệt để các tính chất của một thứ đã định hình trong âm nhạc trước nó rất lâu, một dạng ổn định rất quan trọng — sự đồng vang (song âm, ví dụ d-a, tam âm, ví dụ quãng năm lồng quãng tám d-a-d1, các hợp âm, ví dụ c-e-g); giờ đây tiêu chí của hợp âm thẩm thấu qua bất kỳ ý nghĩ đơn giọng nào — giai điệu (đây cũng chính là điểm khác biệt bắt buộc phải có của nhạc điệu, chẳng hạn, trong nhạc của Palestrina và Mozart trong tương quan kết cấu giai âm và tác động tương ứng với các tiêu chí giọng này hay giọng khác). Sự xuất hiện của tiêu chí đồng vang ổn định theo chiều dọc và nắm bắt sự đo lường theo chiều dọc trong âm nhạc — sự kiện cực kỳ có giá trị trong lịch sử về tư duy giai âm, giống như sự tiến hóa thế bò lom khom của loài vượn khỉ sang thế thẳng đứng của loài người.

Chủ đề âm nhạc trong «Nhiệm vụ bất khả thi», bản của Adam Clayton và Larry Mullen làm lại vào năm 1996:


Trong thế kỷ ХХ đã phổ biến các dạng cấu trúc cao độ đa dạng và mới mẻ (hút giọng mới, bậc thang mới), trong số đó có cả những kết cấu khác hẳn với trước kia (trong trường phái Serialism, Sonorism hay trong nhạc điện tử). Phần lớn chúng cho phép áp dụng các tiêu chí về giai âm, modus, tuy nhiên, trong biến thể ở các mức độ khác nhau, hoặc cho phép sử dung một tiêu chí tương tự khác (hệ thống cao độ, cơ cấu cao độ), liên quan tới các khái niệm tương tự khác (các dạng khác nhau của quan hệ, chất liệu, yếu tố hay khởi tổ trung tâm). Nhưng cũng có cả các loại nhạc, trong đó các tiêu chí về giai âm không hề được sử dụng (nhạc điện tử, musique concrète).

Kholopov

5 Jan 2018


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Hashtags:
Giai âmKholopov
 

Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!