Từ cổ chí kim chưa từng có tiền lệ về một người có khả năng sáng tạo trước khi anh ta được học về nghệ thuật. Thiếu sự bất ngờ khách quan, một trò chơi chủ quan sẽ biến tướng thành một trò hề nhạt nhẽo, thứ không gây ngạc nhiên và không thể gây ngạc nhiên. Thủ pháp khác với thủ đoạn ở chỗ, cái thứ hai có thể bị vạch trần, còn cái thứ nhất thì không. Nghệ sỹ, ai cũng muốn làm nghệ thuật. Nhưng nghệ thuật là cái quái gì? Chỉ cần đúng ba từ thôi: «gây ngạc nhiên», nhưng cần thêm vào hai chữ nữa — «vô thức». Nhưng trước khi gây ngạc nhiên trong vô thức, nghệ sỹ phải biết tự ngạc nhiên có ý thức.
MiukaFoto 
(born in 1972)

PITHAGORAS — CHƯA HẲN ĐÃ ĐÚNG!

Các nhạc sỹ cổ xưa chưa hề có khái niệm gì về tần số, nhưng đã phân biệt được sự đồng thuận, tính kỷ luật, nét hài hoà của các âm thanh bên trong một quãng tám. Âm thanh đầu tiên, — họ tiếp nhận như một đơn vị, và tất cả các âm thanh sau đó được tính toán như một mối quan hệ của mỗi một âm thanh tới âm thanh trước đó. Khoảng cách giữa âm đầu tiên và âm thứ hai là một loại đơn vị, và được áp đặt bằng một tên gọi — một cung (tông, tone, hãy gọi theo cách mà bạn thích). Nếu giảm âm thứ hai, và tăng âm thứ nhât (chút chút), thì ở giữa chúng có thể tìm ra một âm thanh mới có khoảng cách tới mỗi âm thanh kia bằng một nửa đơn vị.

Các nguyên cung trong một quãng tám có số lượng bằng năm, nhưng còn có thêm hai quãng nữa không thể nào giãn ra hai co lại, bởi vậy các quãng này đã được gọi là bán cung. Các nguyên cung còn được gọi là tông, còn một nửa của chúng — nửa tông, semi-tone... (nhân loại có biết bao nhiêu ngôn ngữ, họ gọi những khái niệm này theo cách của mình, gọi thế nào không quan trọng, cứ hiểu được là được).

À đấy, quên. Để làm quen với nhạc lý, bạn bắt buộc phải tin. Niềm tin đó có màu sắc của tôn giáo, có nghĩa, nếu muốn tìm được các diễn giải thuyết phục sau này, dựa trên các mệnh đề và suy luận, bạn phải tin rằng trong ký xướng âm chỉ có bẩy nốt nhạc: Đô (C), Rê (D), Mi (E), Fa (F), Sol (G), La (A) và Si (B). Tại sao lại gọi chúng như thế, mà không phải theo cách của Trung Hoa: Hò, Sang, Liu, Cống, Sự...? Câu trả lời rất đơn giản: Chúng ta tìm hiểu âm nhạc cổ điển của châu Âu trước, sau này mới lân la sang các thể loại âm nhạc tông giật (dân tộc).

Thang âm tự nhiên — một khái niệm có tính chuẩn mực (chuẩn mực là gì? — chỉ là một thói quen làm cho thần kinh của số đông loài người dễ chịu, vì vậy, đối với một số nhạc sỹ bệnh hoạn, bĩ cực, khái niệm đó có thể được hiểu theo cách khác). Nó, — thang âm tự nhiên — bắt đầu từ bậc thứ nhất C và kết thúc ở bậc cao nhất (gối sang quãng tám tiếp theo là C') và được phân bố khoảng cách như sau: 1, 1, 1/2, 1, 1, 1 và 1/2.

Nói một cách khác:
D trừ C bằng 1
E - D cũng = 1
F - E = 0.5
G - F = 1
A - G = 1
B - A = 1
C (quãng tám trên) - B = 0.5

Quãng tám, nói theo quan điểm vật lý học hiện đại là gì? Nó chính là khoảng các giữa hai âm bất kì, có tần số gấp đôi nhau. Ví dụ, La (A) có tần số bây giờ hay dùng là 440 Hz, vậy thì 220 Hz sẽ là Là (À), và 880 Hz sẽ là Lá (Á...), và cứ thế, chỉ có điều trong tiếng Việt không có đủ dấu sắc để thể hiện đủ tất cả các âm thanh trùng tên, nhưng gấp đôi hay hạ nửa tần số.

Các âm thanh có tần số gấp đôi nhau được con người nhận thức là hoà quyện nhất. Đó là một sự ngạc nhiên trong giải thích, nhưng đó lại là bản năng trong tạo hoá. Tại sao? Bạn đừng tìm câu trả lời, Trời sinh ra thế, Chúa đã ban cho lỗ nhĩ của chúng ta một tiền đề như vậy. Tuy nhiên, vẫn hay gặp một số người không có khả năng phân biệt được điều này, họ không thể hát đúng được hai nốt quãng tám. Tại sao? Câu trả lời — đó là phần mềm dư biến số của hệ điều hành mang tên Chúa.

Khi Pi-ta-go (Pithagoras) tính toán tần số dao động của các nốt nhạc tương ứng với một tá bán cung của một quãng tám, ông nhận ra rằng, mỗi một nốt nhạc tự nhiên của các nguyên cung, khi tăng lên để nhận nốt bán cung tiếp theo, có tần số đúng bằng âm tiếp theo sau đó khi giảm đi, và, chỉ có cặp 4-5 mới có khoảng hở.

Giữa các nốt 4 tăng và 5 giảm có một lọt khe đáng kể. Vào thời đó, trong khi các nốt nguyên cung tăng trước và giảm sau vang lên với cùng một tần số, thì hai nốt «như nhau» này lại không hoàn toàn trùng tần. Khi tìm ra sự khác nhau này trong phạm vi một quãng tám, Pi-ta-go đã kết luận sai lầm rằng, mỗi một âm tự nhiên khi tăng lên sẽ không bằng âm tự nhiên tiếp theo giảm xuống, mặc dù ông không làm thí nghiệm cho tất cả các nốt, mà chỉ giữa hai nốt của mỗi quãng tám.

Vì sự lọt khe này, số lượng các quãng năm không trùng xếp được vào số lượng các quãng tám với độ sai lệch 60 dao động trong một giây. Hoặc là trong các quãng tám có các quãng năm đúng, nhưng khi đó trong thang âm quãng tám sẽ dư ra 60 dao động, hoặc, các quãng tám sẽ đúng, còn quãng năm sẽ bị hơi «phô».

Tại sao lại thành như vậy? Pi-ta-go, khi sắp đặt các nốt của một quãng tám trên một đoạn thẳng, đã không nghĩ ta rằng, âm chính của một quãng tám dường như quay lại điểm xuất phát, có nghĩa, chạy theo vòng tròn, và tất cả các âm khác của quãng tám chính là bậc ngọn của một quãng tám khác so với bậc gốc. Nếu vòng tròn chạm nhau ở điểm quãng tám — ta có một quãng tám đúng, nhưng tạo ra khoảng hở giữa bậc 4 và bậc 5, nếu quãng năm chỉnh cho đúng — quãng tám sẽ bị phô, vì có sự lọt khe giữa bậc 7 và bậc 8 của quãng tám (xem hình).

до ре ми фа сол ля си (C D E F G A B)

Uồi, bẩy âm thanh đó là cái gì thế này, tại sao chúng có thể chuyển động náo loạn theo các chiều khác nhau trong một vòng tròn? Điều gì sẽ xảy ra với một quãng tám, khi vòng âm chập lại?

Ngày xửa ngày xưa, loài người đã nhận ra, âm nhạc có lúc vui lúc buồn, và 12 âm thanh mà họ nghe được không tác động lên tâm trạng của họ. Thành ra, tâm trạng của âm nhạc chỉ thể hiện trong đúng bẩy âm thanh, sắp xếp theo một trình tự nhất định. Đó chính là bẩy nốt nhạc trong một quãng tám. Bẩy nốt nhạc này được gọi là thang âm. Người Hy Lạp cổ đại đã đưa ra khái niệm về thang âm như sự sắp xếp của các nguyên cung và bán cung. Nếu như thang âm bắt đầu từ một âm mới, khi đó quan hệ về thứ tự của các nguyên cung và bán cung cũng thay đổi. Thang âm đó đã từng có bẩy cái. Mỗi một thang âm, người Hy Lạp đã gọi theo một tên khác nhau: Lidy, Iony, Dory, Frigy, Obihod, Eoly, Mixolidy. Giai điệu của một thang âm đã từng bắt buộc phải bắt đầu từ âm chính của thang âm này. Thang giai điệu đã từng có một giá trị như khuôn mặt và tính cách của con người, nhờ đó có thể nhận ra người này giữa một rừng người khác. Bởi vậy bao nhiêu thang âm cũng là không đủ để viết lên một giai điệu. Thành thử, họ bắt đầu nghĩ ra các thứ tự khác nhau giữa nguyên cung và bán cung để tăng sự đa dạng trong phân biệt tính cách.

Các thang âm có thể chia ra thành trưởng (vui, buồn cười) và thứ (vui giả, buồn thật). Có thể tách ra từ hệ thống này một thang âm trung tính (bán cung, cung, cung, cung, bán cung, cung, cung, — tương ứng — C, Db, Eb, F, G, Ab, Bb, C' — khó xướng âm kinh khủng). Thang âm này, khác với thang âm tự nhiên, nhưng vẫn chứa hai bán cung và năm nguyên cung, ngoài ra vẫn có hai bậc 4 và 5 thần thánh là quãng bốn đúng và năm đúng. Vậy, từ bẩy thang âm Hy Lạp, ta có ba thang âm thứ — Dory, Frigy, Eoly, ba thang âm trưởng — Iony, Lidy, Mixolidy, và cái còn lại là trung tính. *Trong âm nhạc dân tộc, ngoài 6 thang âm cơ bản, còn có cả thang âm ngẫu nhiên thứ bẩy. Đó có thể là: Obihod, biến thiên, song song biến thiên, quãng năm và vân vân.

Tá hoả vì các tên gọi? Bạn cứ bình tĩnh, nó chẳng khác gì các cụ nhà ta cũng có tên gọi cho từng làn điệu dân tộc, chẳng hạn — Oán, Đoản, Khốc Hoàng Thiên, Hò, Nam Xuân, vân vân. Gọi là gì không quan trọng, quan trọng là nó đánh dấu một hình thức xác định và tinh giản để thể hiện một tâm trạng hay tư duy. Thang âm — sự ước lệ của công cụ biểu cảm.

Bằng cách nào mà hệ thống thang âm lại phân bố trên toàn diện các quãng tám, và, dù ở quãng tám nào, thì vẫn gây ra những phản ứng gần như nhau trong lỗ nhĩ người nghe? Câu trả lời sẽ có ngay, nếu chúng ta kết hợp ba yếu tố: thang âm, quãng tám và gam. Nhưng thôi, để dành cho bài sau nhé?

Cuối tuần vui vẻ!


Duduk Armeni - buồn khôn tả!

MiukaFoto dịch và tổng hợp.

10 Dec 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!


Các bài liên quan:


Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!