«Nhiếp ảnh — đó chính là sự hướng tới của: hội họa, bố cục, nhịp điệu uyển chuyển, hình học, — những thứ được sắp xếp trong một phần nhỏ của một giây»
Henri Cartier-Bresson 
(1908 - 2004)

VÒNG QUÃNG NĂM BÍ ẨN

Vòng quãng năm của các âm điệu (hay vòng kvarto-kvint) – đó là một sơ đồ được các nhạc sỹ sử dụng để giao diện hóa các quan hệ giữa các âm điệu (giọng). Nói cách khác, đó là một phương pháp thuận tiện để tổ chức mười hai nốt nhạc của gam cromatic.

Lần đầu tiên, vòng tròn quãng bốn-năm đã được mô tả trong sách «Ý tưởng ngữ pháp âm nhạc» xuất bản năm 1679 của nhà soạn nhạc người Ukraine, Nicolay Diletsky.


Vòng tròn này có thể được xây dựng từ bất kỳ nốt nhạc nào, chẳng hạn từ C. Tiếp theo, chuyển động theo hướng cao lên của âm thanh, chúng ta thêm vào một quãng kvint (năm bậc hay 3,5 tông). Kvint thứ nhất – đó là C-G, bằng cách đó, âm thức G trưởng nối theo âm thức C trưởng. Sau đó, chúng thêm tiếp vào một kvint và nhận được G-D. D trưởng — đó là âm điệu thứ ba. Bằng cách lập lại quá trình này 12 lần, cuối cùng chúng ta quay trở lại âm điệu ban đầu, C trưởng.


Vòng quãng năm được gọi là kvart-kvint, bởi vì nó còn có thể được xây dựng bằng quãng bốn. Nếu lấy nốt C và giảm nó đi 2,5 tông, chúng ta cũng nhận được nốt G.

Đường nối các nốt có khoảng cách bằng một bán âm.

Gayle Grace nhận xét, rằng vòng quãng năm cho phép tính số lượng của các dấu hoá của các âm điệu khác nhau. Mỗi lần, khi tính lên 5 bậc và chuyển động theo vòng quãng năm (thuận chiều kim đồng hồ), chúng ta sẽ nhận được một âm điệu, số lượng dấu thăng của nó sẽ nhiều hơn một so với âm điệu trước. Âm điệu C trưởng không chứa bất kỳ dấu hoá nào. Trong âm điệu G trưởng có một dấu thăng, còn trong âm điệu C# trưởng, chúng có bẩy.

Để tính số lượng dấu giáng, cần chuyển động theo hướng ngược lại, có nghĩa ngược chiều kim đồng hồ. Chẳng hạn, bắt đầu từ C và tính một quãng năm về phía dưới, các bạn sẽ tiến tới âm điệu F trưởng, ở đó có một dấu giáng. Âm điệu tiếp theo là Bb trưởng, có hai dấu giáng trong dòng nhạc, và cứ thế.

Điều gì liên quan tới giọng thứ? Các gam thứ, tương đồng với gam trưởng về số lượng dấu hoá, — đó là các âm điệu song song (với gam trưởng). Xác định chúng khá đơn giản, chỉ cần xây dựng từ mỗi âm chủ (tonik) một quãng ba thứ (tertsya minor) xuống phía dưới. Ví dụ, giọng thức song song của C trưởng sẽ là A thứ (Am).

Vòng tròn phía ngoài thể hiện các tịnh tiến quãng năm của giọng trưởng, còn vòng tròn bên trong, — các giọng thứ song song.

Vòng tròn này cho phép chúng ta hiểu kết cấu của các phong cách âm nhạc phương tây: rock cổ điển, folk-rock, pop-rock và jazz.

Các giọng và gam nằm sát nhau trên vòng quãng năm, — phần lớn các thính giả phương tây coi chúng là chuyển giọng gần. Âm điệu A trưởng và D trưởng có chứa tất cả sáu nốt chung, bởi vậy việc chuyển âm giữa chúng diễn ra uyển chuyển và không gây cảm giác nghịch triệt. A trưởng và Mi giáng trưởng chỉ có đúng một nốt chung, bởi vậy di chuyển giữa chúng sẽ vang lên lạ lẫm, thậm chí gây khó chịu.

Thành thử, mỗi một bước tiến theo vòng quãng năm, trong âm điệu ban đầu C trưởng, có một trong số các âm sẽ dịch chuyển sang âm khác. Chẳng hạn, khi chuyển từ D trưởng sang A trưởng (hàng xóm), sẽ kéo theo sự dịch chuyển của duy nhất một âm (G trong D trưởng biến thành G# trong A trưởng), và, chúng ta vừa thấy ngỡ ngàng, vừa thấy gần gũi. Ví dụ, trong bài hát «Love of my life» của ban nhạc Queen.



Trong bài hát này, Brian đã chơi đoạn dạo ở điệu thức D trưởng, nhưng khi Freddie cất giọng và bắt đầu hát, âm điệu lại chuyển ngay sang A trưởng. Sau đó, đến phần kết của giai điệu, âm điệu lại len lỏi về màu sắc ban đầu. Cần đánh dấu rằng, sự chuyển gam này khéo léo đến mức, không phải ai cũng có thể nhận ra:



Như vậy, hai giọng càng gần nhau trên vòng quãng năm, chúng càng có tính họ hàng với nhau hơn. Theo thuyết của Rimsky Korsakov, nếu giữa các âm điệu chỉ là một bước nhảy trên vòng quãng năm, — đó là cấp độ họ hàng đầu tiên, như cha với con, hai bước — ông với cháu, ba bước – cụ với cháu. Tương ứng với các âm điệu cha-con (hay nói đơn giản hơn — ruột thịt), các gam trưởng và thứ sẽ khác với cặp song song khởi đầu đúng một dấu hoá.

Cấp độ ông-cháu liên kết hai âm điệu ruột thịt (ông là bố ruột của cha, cha là bố ruột của con). Tương tự, các âm điệu của cấp độ cụ-cháu lại là họ hàng theo nghĩa ông-cháu, nếu lấy mốc là đời cha.

Chính vì sự liên quan của các cấp độ ruột thịt, đường dẫn hợp âm thường được sử dụng trong nhạc pop (hay jazz): Em Am D G C (hay E7 A7 D7 G7 C7).

«Trong jazz, các âm điệu cơ bản thường chuyển động theo chiều kim đồng hồ trên vòng quãng năm, còn trong rock, folk, county — theo chiều ngược lại» (Ithan Hein).

Sự xuất hiện của vòng quãng năm liên quan tới việc, các nhạc sỹ cần một sơ đồ tổng quát để tìm được nhanh gọn các quan hệ giữa các âm thức và hợp âm.

«Nếu bạn hiểu quy luật hoạt động của vòng quãng năm, bạn có thể dễ dàng chơi nhạc trong một điệu thức đã lựa chọn — bạn sẽ thoát khỏi sự khổ sở để chọn ra các nốt nhạc đúng» (Ethan Hein).

-

(Everything I Do) I Do It For You - Bryan Adams, bạn hãy để ý nghe từ 2:14 đến 2:44, khi có sự di chuyển vi diệu của vòng quãng năm.



MiukaFoto - dịch và phát triển

9 Dec 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!