Cấp độ bề mặt, thông tin, hay thuyết âm mưu của nhận thức đã có trong cả hội hoạ. Tiện thể nói ngay và luôn, nhiều khán giả khó có thể tiến xa hơn được điều đó. Nghịch lý nằm ở chỗ, người ta thường nói, tranh đẹp «như ảnh», còn ảnh đẹp — «như tranh».
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

TRỚ TRÊU

Trong văn học, âm nhạc, hay các nghệ thuật hiện đại khác, đỉnh điểm được đẩy lên sau một quá trình nhận thức dài. Trong nghệ thuật biểu hình, việc nhận thức lại thường được bắt đầu từ đỉnh điểm. Trong bức tranh «Ivan Grozny giết con», trước hết chúng ta nhận ra điểm cao trào của tấm kịch, và chỉ sau đó, lần theo các chi tiết — chiếc ghế bị lật, vũng máu — chúng ta dường như mới quay ngược lại với thời gian.


Có điều gì liên ở đây quan tới nhiếp ảnh hay không? Nếu như hội họa có khả năng thể hiện những sự kiện khác thời điểm — trong cùng một bức tranh, bằng cách đó đẩy cao trào lên đỉnh điểm, thì nhiếp ảnh không có khả năng này.

Bởi vậy, rất quan trọng là việc sử dụng một phương pháp tạo bố cục trong nhiếp ảnh, — phanh hãm sự chú ý ở đoạn đầu của đường nhìn, và chỉ sau đó, sự cao trào — một chi tiết có giá trị, bất ngờ xuất hiện — mới gây ra khúc ngoặt của cảm xúc.

Chúng ta hãy cùng xem một bức ảnh, cực kỳ quan trọng — để hiểu được cơ cấu nhận thức các liên quan tương đồng, nói riêng ở đây, giữa các mảng sắc độ.

Budapest, 1946. Nhiếp ảnh gia Lee Miller ghi lại phiên xử tử một người, rất có thể, đã đồng lõa với Hitler. Bà đã chụp, có thể dễ dàng đoán ra, từ cửa sổ tầng hai hay tầng ba của một nhà dân hoặc khách sạn (hình 546).


Theo một tình huống ngẫu nhiên hạnh phúc, điểm chụp rơi vào đúng chỗ không thể chính xác hơn. Thứ nhất, khi chụp từ trên cao, hàng xạ phủ tụt hẳn xuống dưới, còn tử tội lại vươn cao lên trên cả họ. Và, thứ hai, điều đáng ngạc nhiên, anh ta lọt chính xác vào khoảng hở giữa hai người mặc áo đen (bản thân người này lặp lại không gian âm giữa hai người lính).

Một sự ngẫu nhiên đa nghĩa như thế nói được rất nhiều thứ. Kẻ tử tội và những người thi hành công vụ bằng vũ khí, họ đen như nhau, tương đồng theo màu sắc và kích thước. Tử tội có thể tham gia đứng cùng hàng ngũ với họ để bắn về phía một tội phạm khác.

Và sự phản ứng tâm lý này có một lý do hoàn toàn hợp lý. Sự thống nhất dựa trên liên kết tương đồng về sắc độ là một trong những liên kết mạnh mẽ nhất. Chúng ta cân soi đến một mức độ nào đó — hai hình thù hoặc chi tiết tương đồng (nếu mức độ tương đồng sinh ra cho cơ sở này). Họ như làm ra từ một thứ vật chất giống nhau, họ có một bản chất như nhau, chúng ta đang tìm (và sẽ tìm được!) trong sự liên hợp của họ những tương quan tâm lý quan trọng hơn thế.

Điều gì có thể là điểm chung giữa thầy tu áo trắng và những bao cát trắng phía sau lưng kẻ bị bắt? (Những hình thù khác hoặc chi tiết khác được nhấn mạnh như thế, — đơn giản là không có trong khung hình). Và lại một lần nữa, chúng ta bắt đầu so sánh và soi mói hai mảng trắng này. Và một lần thêm nữa, đi tìm mối liên hệ liên tưởng giữa chúng. Hóa ra, thầy tu này đang đứng sau lưng tử tội, kẻ đang bị bắn, và những viên đạn như đang bay vế phía thầy tu. Bởi vì, trong sự kiện này chứa đựng công việc của ông ta, cũng như phụ thuộc vào việc, phán quyết của ông ta có đúng hay không.

Vậy thì, các liên hệ tương đồng mang trong mình một ý tưởng so đọ hai đối tượng hoặc hai nhóm đối tượng, dù cho chúng đang thể hiện cái gì đi chăng nữa. Tất nhiên, ý tưởng này đã đẩy chúng ta đi khá xa, đến những khái quát hóa mà không phải khán giả nào cũng hiểu được. Nhưng tác giả có một sự biện bạch chính đáng — bà đang nói về những phản ứng thị giác hoàn toàn khách quan, và chúng đã gọi ra một ngôn luận xuất đầu lộ diện, thậm chí cứ cho là chủ quan.

Bất kỳ sự diễn giải nào cũng là chủ quan, và bạn không thể làm khác được. Tất cả chỉ nằm ở chỗ, những tương đồng hay tương phản đang tồn tại trong hình ảnh có gợi nổi một hướng nhìn thực sự đáng kể, một cú hích đủ tầm cho lập luận hay không (hình thức có nội dung), hay là chẳng có định hướng nào hết, và mạnh ai người ấy nhìn, họ nhìn những điều họ muốn (hoặc chẳng nhìn thấy cái gì cả). Một hình thức như thế trong sự phụ thuộc vào khán giả có thể có một nội dung ngẫu nhiên, và điều đó có nghĩa — không có nội dung nào cả.

Như vậy, bức ảnh này là từ dữ kiện và văn bản, biến thành tư suy sâu sắc về cuộc sống và cái chết. Nhưng cái gì đang có trước mặt chúng ta, một nhân vật phản diện ẩn chứa nhiều bất ngờ trong một bộ phim tâm lý cuốn hút, hay một bức tranh của Rê-pin, nơi mà tất cả đã được cân đong đo đếm cẩn thận và xác định trước? Không, đó chỉ là một bức ảnh tư liệu. Còn tất cả những gì chúng ta thấy ở trong nó, — một trò đùa trớ trêu, một trò chơi của tạo hóa. Và rõ ràng, không có vẻ gì nhiếp ảnh gia đã nhìn ra điều này, bà đã in một hình vuông đầy đủ từ phim âm bản và đã hoàn toàn không quan tâm đến khía cạnh cảm nhận thị giác trong bức ảnh của mình, bởi vì nó, trong hiệu lực của sự hiện hữu hai trung tâm bố cục, đòi hỏi một sự đối xứng nào đó giữa chúng (hình 547).


MiukaFoto — Phỏng dịch theo A. Lapin — «Фотография как…»

Nếu mỗi khản giả nhìn thấy trong bức ảnh một nội dung của riêng mình, điều đó có nghĩa, bức ảnh này là không có nội dung.

17 Nov 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!