Ở nơi nào có sự ước lệ, ở đó tồn tại một không gian cho sáng tạo và nghệ thuật.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

ẢNH ĐẶC TẢ

Không một ai được phép biết trước về thời khắc của cái chết, nhưng giữ ký ức về cái chết đôi khi là rất có lợi. Người ta thường nói — buổi sáng khi đi ra khỏi nhà, hãy mặc một bộ đồ thật sạch sẽ, bởi vì bạn không hề biết, buổi tối sẽ bạn lạc bước về đâu — nằm trên một chiếc xe cứu thương, hay, ngồi ung dung ăn hải sản trước sóng biển rì rào.

Ảnh đặc tả. Đó là trường hợp, khi một chi tiết nào đó bỗng nhiên trở thành quan trọng và có tính nội dung mạnh mẽ hơn rất nhiều lần so với đối tượng chứa nghĩa chủ yếu. Chẳng hạn, chiếc bóng trên tường thú vị đến mức, bức ảnh như được làm ra để phục vụ nó, chứ không phải chủ nhân của chiếc bóng (hình 421).


Bạn hãy hình dung, khẩu súng trong tay một người — đó là chi tiết, nhưng cả khẩu súng đang treo trên tường, khẩu súng đồ chơi mà một đứa bé đang nhằm vào bạn, khẩu súng huy hiệu trên ve áo vest — đó cũng là những chi tiết, tất cả súng ống đều có một giá trị chung là để làm thương vong mạng sống, nhưng đồng thời, trong mỗi tình huống cụ thể, chúng lại riêng biệt về ý nghĩa. Bởi vậy nội dung có thể là hoàn toàn khác nhau: từ những tấm ảnh áp phích bóng bẩy cho đến những tư duy sâu sắc.

Như đã nhắc đến, một chi tiết có giá trị trong hình ảnh tương đương với một mệnh đề phụ trong câu văn. Nếu bắt đầu diễn tả hình ảnh bằng lời, thì khi ta tiến tới mệnh đề phụ đó, nhất định phải đánh dấu phẩy hay một trong các từ nối «rằng, thì, là, mà, và...», rồi tiếp tục là diễn giải cho giá trị mà chi tiết mang vào cho toàn bộ hình ảnh hoặc tình huống.

Trong ảnh tiếp theo (hình 422), chi tiết — đó là những chiếc bóng trên mặt đất, khác hẳn với những bà chủ, chúng cân đối hơn và trẻ đẹp hơn, và ngoài ra, giữa các quý bà đột ngột xuất hiện một quý ông. Điều này được tưởng tượng ra theo nghĩa đen của nghĩa bóng.


Nhưng không phải chi tiết nào cũng cần lên tiếng trong hình ảnh. Trong một bức ảnh luôn có một tập hợp to lớn của các chi tiết muôn hình muôn vẻ. Nếu thực sự muốn, luôn luôn có thể tìm ra một chi tiết trong số đó, thứ có thể dẫn dắt ta đến ý nghĩa hoặc có chú giải. Nhưng về chủ quan, sự có mặt của một chi tiết (hoặc một bè nhóm các chi tiết) đa nghĩa trong hình ảnh còn chưa nói được về điều gì, nếu nó là thứ không đọc được.

Trên thực tế, một chi tiết như thế là chi tiết câm. Ta không thể nghe được giọng của nó trong tiếng ồn ã của những chi tiết khác, tăng động hơn, nổi bật hơn. Có nghĩa, đầu không đi thì đuôi không lọt, sự so sánh — chưa dẫn xác đến — thì ý nghĩa, — chưa ló đầu ra. Chỉ các chi tiết có trọng âm được tách biệt ra bởi con mắt trong hình ảnh, mới có khả năng dẫn ta đến ý nghĩa. Và chỉ trong trường hợp này chúng ta mới nhận được lời phát biểu truyền cảm chủ quan có thật của hình ảnh.

Có một thực đơn tác nghiệp rất khéo, cần cho tất cả những ai muốn sáng tạo đang giải quyết một vấn đề nào đó, — nghĩ loanh quanh. Và cả trong nhiếp ảnh, các chi tiết cũng cần được nhìn theo kiểu loanh qoanh, có nghĩa đừng nhìn vào nơi tất cả công chúng đang nhìn. Ví dụ, nhìn không phải vào mặt người đang nói, và vào tay của anh ta hay bóng của anh ta trên tường (hình 423). Hoặc thậm chí, tốt hơn cả, kịp nhìn cả cái nọ cả cái kia. Nhưng đây lại là vấn đề năng khiếu.


Có thể trong lúc chụp đám cưới hoặc đám ma, bạn bỗng nhiên nhìn thấy một điều gì đó bất ngờ rất ơ kìa. Lúc đó, rất quan trọng, phải biết chuyển công tắc nhanh gọn và phản ứng tức thì, để không bỏ lỡ một bức ảnh hiếm hoi.

Chi tiết có thể cho nhiếp ảnh gia nhìn thấy — ngay và luôn — sự đắt giá nhất của mình, rất to, rất nét, rất dễ hiểu trong mọi thông tin chi tiết. Nhưng nó cũng có thể ẩn nấp giữa một rừng chi tiết khác, từ cái nhìn đầu tiên là không kém thú vị. Trong trường hợp này, rất mấu chốt, phải làm sao để khán giả không phát hiện ra chi tiết đó trước khi họ đã bỏ ra một thời lượng nhất định nào đó để xem ảnh.

Trong trường hợp thứ nhất, chi tiết là đầy đủ, là tự biểu cảm. Trong trường hợp thứ hai — nó tạo ra tình huống bằng sự bất ngờ của mình, lộn ngược tình huống từ chân lên đầu. Ý nghĩa của nó, nội dung của nó nằm trong sự tương phản với chính nội dung của bản thân bức ảnh. Kịch bản được xây dựng trong nghịch lý giữa cái đang được chờ đợi và cái đã xảy ra, giống như tiểu thuyết của O. Henry (hình 424).


Thoạt nhìn, có thể bạn sẽ thắc mắc, bức ảnh có cái gì đặc biệt? Ừ, những đứa trẻ, vâng đối xứng, ờ cân bằng (biết rồi khổ lắm, nói mãi). Nhưng vấn đề tư duy lại nằm ở chi tiết khác. Chỉ gợi ý đến thế thôi nhé, nói toẹt ra mất cả sự sung sướng của người xem ảnh, — đó là một quy tắc thưởng thức, không những của nhiếp ảnh, mà của bất kỳ một bộ môn nghệ thuật nào khác.

Có thể thêm vào đây một loại ảnh, nơi ngoại hình của con người cụ thể bỗng trở thành một chi tiết biểu cảm.

Thường gặp, sự chú ý của nhiếp ảnh gia bị hai chi tiết trong khung hình chi phối, và toàn bộ ý nghĩa nằm trong sự kết hợp giữa chúng. Từ quan điểm tổ chức thị giác, đây là một bài toán phức tạp hơn. Thứ nhất, cần làm nổi bật hai trung tâm bố cục, và, thứ hai, xác lập mối liên hệ giữa chúng. Và — thứ ba, đôi khi điều quan trọng cũng nằm ở thứ tự của nhận thức (hình 425, 426).


Các bạn biết nhạc lý có thể liên hệ ngay tới những dòng kẻ của tờ giấy nhạc. Vậy bài hát được ký hiệu bằng phương tiện gì? Trước khi trở thành quả bóng hay kiến trúc trang trí cho thành vịn bậc thang, các chi tiết đồng dạng ở bức ảnh này, — đã là các hình tròn thuần tuý trên mặt phẳng bẹt. Đặc biệt, sự mất cân bằng ở đây bị gây ra bởi độ nghiêng của ba bậc thang phía dưới, trong khi các bậc thang phía trên lại song song với đường chân trời. Sự không nhất quán này được đọc lên như một giai điệu lo âu.

Có một sự khác biệt không hề nhỏ: chúng ta sẽ nhìn một đôi hôn nhau trước, rồi sau đó nhìn ra vết trắng đục trên giường, hoặc ngược lại (nếu tưởng tượng ra, đây là một bức ảnh). Và hoàn toàn có thể, trung tâm đầu tiên của sự chú ý là chiếc váy, ném vắt qua thành ghế, thứ cũng có trái tim biết tổn thương.

Ảnh đặc tả — ảnh có tính phân tích toàn cục (biết cách nhìn và biết cách hiểu), nó thường dẫn dắt tới cái nhìn tổng thể, truyện ngụ ngôn, phép ẩn dụ (hình 427).


Cũng giống như mọi câu chuyện ngụ ngôn, ảnh đặc tả có ý nghĩa đa chiều. Ngoài ra, tác giả của nó có thể đề xuất một tư tưởng mới trong độ sâu của tư duy. Điều đáng quý nhất là khi, nhiếp ảnh gia là người duy nhất nhìn ra một điều gì đó, mặc dù bên cạnh anh ta còn có cả rất nhiều tiếng máy ảnh khác nổ giòn rã như súng liên thanh.

«Nhiếp ảnh gia tự định hướng trong thời gian và không gian, ngầm hiểu đó là kịch bản và chính mình. Anh ta cần mờ dần đi, quên tất cả, trong lúc chỉ nghĩ làm sao để, thông qua một chi tiết giản dị, nhưng có giá trị, mở toang ra thực tại...» (Henri Cartier-Bresson, 53).


Một ví dụ thú vị về tổ chức chuyển động thị giác — bức ảnh của Valery Schekoldin. Trung tâm bố cục trong bức ảnh — mảng trắng trên nóc quan tài. Có hai đường kích hoạt mạnh hướng tới đó — các đường chéo trắng của dây buộc, cũng như những cánh tay của hai người đàn ông.

Sau khi dừng lại ở khuôn mặt người đàn ông bên trái, chúng ta chuyển tới khuôn mặt của ông đứng ở trung tâm, tiếp theo, theo hướng nhìn cũng như theo tay của ông này, ta nhìn xuống dưới dọc theo sợi dây buộc màu trắng, rồi lại một lần nữa trở lại khuôn mặt của ông thứ nhất. Đường vòng khép kín luân hồi đó níu giữ thị giác của chúng ta khá lâu trong tam giác của nó. Cuối cùng, khi chúng ta, tiến tới cậu bé đứng bên phải, ta phát hiện ra chi tiết chính — bàn tay của người cha, đang hướng xuống dưới, có thể đoán ra, chỉ vào huyệt mộ đã được đào sẵn (hình 545).


Thật trùng hợp, đường chỉ và đường nhìn của ông ta lại hướng về chính điểm hội tụ của tất cả các đường kích hoạt, trong ảnh có ít nhất bốn đường như thế, và một trong số đó — cánh tay của người cha.

Một tác phẩm như vậy — thành công lớn của nhiếp ảnh gia. Ở đây, tất cả đã ăn khớp một cách đáng ngạc nhiên, thậm chí có cả «câu chuyện giữa những bàn tay», giống như trong bức tranh của Rê-pin. Hiển nhiên, cũng như bất kỳ bức ảnh nào, ở đây có cả những chi tiết phụ, thứ làm nhiễu ý, cản trở, — đó là mấy người ở hậu cảnh. Nếu họ bị mờ đi đôi chút theo hiệu ứng bokeh, bức ảnh sẽ còn biểu cảm và tuyệt vời hơn, và tam giác với những sợi dây vải sẽ nổi bật thêm nhiều.

Đường vòng thị giác trong bức ảnh được xác lập bởi những đường kích hoạt của bố cục. Chi tiết mang ý nghĩa chủ đạo (động thái chỉ hướng của người cha) chỉ xuất hiện ở cuối con đường. Và cũng chính điều này làm toát lên nội dung của bức ảnh. «Rồi tất cả chúng ta sẽ ở đó», — tay của ông ta nói như vậy. «Thế con cũng vậy ạ?», — câu hỏi ngây thơ hiện rõ trên khuôn mặt cậu bé. Tam giác khép kín, đường vòng luân hồi, quy luật của tạo hoá, sự đi khỏi và sự hồi sinh, sự phát triển kịch bản ở mức độ tăng dần rồi đạt được điểm nhấn cực đại, — đã biến bức ảnh thành một câu chuyện đong đầy suy nghĩ.

Bức ảnh của Schekoldin — kết quả của sự hợp lưu các dòng chảy trạng thái, tất nhiên, đó là tài năng của nhiếp ảnh gia. Điều đó không phải lúc nào cũng gặp được.

30 Oct 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!