Không có tuyệt mỹ bên ngoài sự thống nhất; không có sự thống nhất bên ngoài sự đồng thuận (muốn có sự đồng thuận đôi khi phải áp bức).
Denis Diderot 
(1713 - 1784)

ẢNH TÌNH HUỐNG

Tính cách của nhiếp ảnh gia như thế nào thì ảnh anh ta chụp ra sẽ như vậy. Có người chụp hiền lành, tĩnh đối, yên bình, người khác lại thiên về hóm hỉnh, chua ngoa, hỗn nhiếp. Nhưng dù là ai trong hai người đó đi chăng nữa, những bức ảnh hời hợt của họ dần dần sẽ bị trôi vào quên lãng, cùng với những lao động miệt mài ở một góc quá khứ, nơi có một dòng sông êm đềm uốn lượn quanh co theo những ấu trĩ vụng về non dại. Ảnh là ta, hay ta là ảnh? Trong mỗi một tình huống sẽ có một câu trả lời đa nghĩa khác nhau.

Ảnh tình huống. Dễ hiểu rằng, các sự kiện thực sự to lớn trong thực tế không thường xuyên xảy ra. Và một khối lượng lớn ảnh phóng sự mà chúng ta nhìn thấy trong tạp chí hay triển lãm, — đó là, nói nghiêm túc, không phải ảnh sự kiện (sự kiện trọng đại — bức ảnh thú vị).

Vậy, hãy quay lại ví dụ của bài trước và gọi ra một câu hỏi: đó có phải là sự kiện không, bạn nghĩ sao, khi các lá cờ hoà làm một hoặc khi khuôn mặt bị mù lấp?! Và nếu như những bức ảnh này được chụp trong một cuộc diễu hành rầm rộ, có nghĩa khi sự kiện đã đủ độ quan trọng, chúng có quan hệ trực tiếp gì đến sự kiện đó không? Nếu những bức ảnh đó chỉ là một phần của bài xã luận, kèm theo cả những bức ảnh khác, thực tế hơn, — không cần phải bàn cãi, tất nhiên là có. Đó là phông nền, chi tiết, ngoại biên của sự kiện mà phóng sự hướng tới trong tổng thể.

Trong trường hợp ngược lại, tất nhiên, đây không phải ảnh sự kiện, bởi vì dữ kiện có dấu ấn không đủ giá trị. Bù lại, trong bức ảnh tương tự, một tình huống mơ hồ được thể hiện, ẩn chứa trong đó một chú giải sâu xa.

Chúng ta sẽ gọi loại ảnh đó là ảnh tình huống. (Tình huống — hoàn cảnh, trạng thái, tập hợp bối cảnh). Không phải là vô ích khi Siegfried Kracauer đã từng nói, các sự kiện ngẫu nhiên là thức ăn tốt nhất của các bức ảnh.

Ảnh tình huống khác với ảnh sự kiện bởi: nội dung của nó có giá trị song hành với vẻ bề ngoài vô giá trị của điều đang diễn ra. Đó không phải là trình bày hoặc định hình diễn biến, mà là mở ra ý nghĩa của nó, có nghĩa, một bức ảnh như thế trước tiên có tính phân tích, đôi khi có chất thơ và tư duy triết học về cuộc đời. Bố cục trung tâm làm thị giác chúng ta hướng ngay về người phụ nữ đang đàm thoại tại trạm điện thoại công cộng, sau đó chuyển tới bức tường. Bà ta như đang nói chuyện với chính bức tường này, một góc đời lỗ chỗ (hình 583).


Có lúc, một điều gì đó diễn ra bất thường, xa lạ, không ăn nhập vào khung hình thói quen. Khi đó ta nói về một bài phỏng vấn với tình huống này. Một gã ăn mày phát tiền cho người qua đường. Hoặc con ngựa kéo ô tô chết máy (lập tức phát sinh cụm từ — «mã lực»), có thể xảy ra trong cuộc đời lắm chứ, đôi khi xuất hiện những tình huống hoàn toàn kỳ cục, đơn giản là siêu thực. Và đây chính là thức ăn được ưa thích nhất của các nhiếp ảnh gia, vì chỉ có nhiếp ảnh mới có khả năng ấn tượng hoá những thứ tương tự. Bố cục được nói đến tiếp theo là đối xứng, nhưng bức ảnh thiên về tính động. Ở đây dãy ma-nơ-canh chỉ chuyển động từ phải sang trái. Nếu xem xét chúng như phim điện ảnh từ trái qua phải, chuyển động đó sẽ dừng lại. Điều gì đã ép buộc chúng ta thay đổi thói quen thứ tự, bởi vì tất cả các hình thù đều như nhau về kích thước và tầm quan trọng? Tất cả vấn đề nằm ở hướng nhìn của người đàn ông, anh ta đang nhìn chính vào hình thù bên phải. Sự quay ngược lại của hình thù này gây ra cảm giác về một chuyển động, hơn nữa, như nhanh dần từ mẫu này sang mẫu khác và đạt được cực đại ở ma-nơ-canh đường biên trái, nó đang bay (hình 571).


Nhiếp ảnh gia đi tìm, để tìm thấy những kịch bản như thế trong đời thực. Anh ta không bị trói buộc vào một sự kiện, địa điểm và thời gian cụ thể. Cuộc đời đầy rẫy những điều bất ngờ, đôi khi nó tặng cho nhiếp ảnh gia những bức tranh sân khấu không thể nghĩ trước. Tính đạo diễn ở đây là tai hại, giá trị của tình huống nằm trong sự thật và tính tư liệu vô điều kiện của nó.

Đôi khi gặp những ảnh phóng sự thuần tuý, khi ngẫu nhiên tất cả mọi thứ ăn nhập với nhau một cách chính xác, làm chúng giống như ảnh sắp đặt. Nói thật, điều sau đây rất hiếm, nhưng cũng có khi ảnh sắp đặt giống hệt ảnh phóng sự thứ thiệt đến mức không thể phân biệt. Nhưng những ngoại lệ này không thể nào làm thay đổi quy tắc chung: cuộc đời màu mỡ hơn tất cả những hình dung của chúng ta, còn giá trị của nhiếp ảnh gói gọn ở chỗ, nó có khả năng định hình những điều không thể tiên đoán, những sự kiện bất ngờ, bằng cách đập tan mọi con dấu và ngộ nhận.

Ảnh phóng sự loại đó gần gũi với ảnh sự kiện theo phương pháp chụp, tất cả phụ thuộc vào phản ứng của nhiếp ảnh gia, khả năng đánh giá tức thời tình huống.

Nhưng cũng thường thấy theo kiểu khác, khi mà sự chú giải của hình ảnh không nằm trong vật ảnh (sự kiện, siêu sự kiện, dữ kiện), mà xuất hiện nhờ vào sự kết hợp khó tin giữa người và các mảng miếng trong khung hình. Nghĩa là, một lần nữa chúng ta nhận được tình huống tưởng tượng có ý nghĩa gói gọn trong chú giải của kết hợp kỳ lạ và bất khả thể. Những bức tranh được cắt ra từ cuộc sống, thường phi logic và kỳ lạ, chúng vẫn hay siêu thực, giống giấc mơ, rất ảo.

Nếu tình huống mở ra ý nghĩa thông qua chi tiết — đó là ảnh chi tiết. Nếu một tình huống biểu cảm xuất hiện trong chỉ một khoảnh khắc duy nhất — đó là ảnh khoảnh khắc. Và nếu trong hiệu lực của dòng chảy bối cảnh, một tình huống trở thành hay ho nhờ hình thức biểu cảm — đó là ảnh biểu hình. Nhưng nền tảng nội dung trong tất cả các trường hợp này — sự khởi mở giá trị của tình huống.

Ảnh tình huống giống thơ rất nhiều, đặc biệt khi xuất hiện những mối liên kết có vần điệu giữa các đối tượng và giữa những giá trị. Nó lập tức có nghĩa đa diện, giống như thơ, đồng thời, nội dung của nó không được toát ra bởi chữ nghĩa, trong mọi trường hợp, nó không nấp trên bề mặt, nó chợt đến, lung linh, ẩn ảo xuyên qua bề mặt này. Nội dung được gói gọn trong chú giải, trong ẩn dụ hoặc thậm chí trong tập hợp ý nghĩa và giá trị của các chi tiết riêng lẻ được quy đồng trong khuôn khổ một khung hình, thường hoàn toàn có vẻ bất thuận hoặc xa nghĩa nhau. Bởi vậy, những bức ảnh như thế xô đẩy người xem vào ngõ cụt: — «Nó nói về điều gì? Nhiếp ảnh gia muốn nói gì?» (hình 579).


Không có người, chỉ toàn là bóng. Và những chiếc bóng này đang «sống» như con người, đang đi xuống các bậc thang, vịn theo tay nắm. Một đường chéo có tính động đưa đẩy họ từ trên xuống dưới, còn những đường hội tụ — từ dưới lên trên.

Vậy, ảnh tình huống — đó là ảnh chụp một sự ngẫu nhiên có ý nghĩa đa chiều nào đó, xuất hiện trong hiệu lực dòng chảy của hàng loạt các bối cảnh khác nhau nhất. Đó là hành động, hoặc kết hợp xác định giữa các chi tiết trong khung hình (hình 411).


Về bản chất, đó là ảnh có tính phân tích, một mặt nó đòi hỏi nhiếp ảnh gia phải biết nhìn, mặt khác phải biết cách hiểu toàn bộ phạm vi giá trị và toàn bộ dải quang phổ màu sắc chứa nội dung trong tình huống đó. Thường thì nhiếp ảnh gia hay tìm ý nghĩa trong các tình huống kỳ quặc, không đồng nhất, và đôi khi nực cười (hình 412-414).


Như vậy là, trong ảnh tình huống, điều quan trọng không những là những gì đang xảy ra trước máy ảnh, mà còn là những thứ được nhận ra, được khám phá bởi nhiếp ảnh gia, có nghĩa, cuối cùng điều quan trọng vẫn là tư duy của anh ta và chính anh ta.

Ảnh tình huống có tính khách quan nhiều hơn các loại ảnh khác. Nhiếp ảnh gia không ghi hình thứ cần phải xảy ra theo quy luật của thực tế, anh ta tìm ý nghĩa trong giãi bày ngẫu nhiên của cuộc sống tương ứng với hình dung của anh ta về cuộc đời. Đó là người có khả năng thể hiện hết sức thông thạo chính kiến và am hiểu kiến thức về cuộc sống, nếu như, tất nhiên, bản thân anh ta có thái độ rõ ràng và kiến thức thực sự.

Tác giả tài năng nhất trong lĩnh vực ảnh tình huống — có lẽ là Josef Koudelka. Đúng thế, và đây là một trong những bức ảnh hay được trích dẫn nhất của Koudelka: một người đùa với trái bóng, người thứ hai nằm trên mặt đất, người thứ ba đang đứng nghiêng đầu về phía trước, còn ở phía xa là con ngựa cùng với một thứ gì đó giống như cái hộp hay ngôi nhà nhỏ. Khó có thể nói đây là một sáng tác tinh tế hay một khoảnh khắc quyết định, đó là tình huống hết sức kỳ quặc, không đồng nhất và cực kỳ siêu phàm (hình 415).


Một bức ảnh khác: người đàn ông đứng sau lưng một phụ nữ, nhưng có vẻ như anh này đang ngủ trên vai bà ta, bức tường phía sau dường như hằn lên dấu vết của những viên đạn. Một lần nữa lại là giấc mơ, chỉ có điều nó có giá trị còn lớn hơn nữa (hình 416).


Cuối cùng cần phải nói một câu chột dạ: cứ mười bức ảnh lại có chín bức được làm ra vì một tình huống nào đó, thứ khiến nhiếp ảnh gia say đắm. Vấn để chỉ ở chỗ, một tình huống gây sung sướng cho người này, lại không ép nổi người kia giơ máy lên bấm chụp, bởi vì người thứ hai thấy điều này hoàn toàn tẻ nhạt. Còn người thứ ba lại dõng dạc tuyên bố, đó là thứ vớ vẩn, đó là giai đoạn đã qua và không bao giờ anh ta chụp lại những thứ như thế nữa.

27 Oct 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!