Nhiếp ảnh gia, như một cây xương rồng, lớn lên rất chậm. Không được quá tay tưới cho nó, nếu không nó sẽ chết héo.
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

ẢNH TIMELINE, ẢNH TRUYỀN THÔNG, ẢNH SỰ KIỆN...

Ảnh phóng sự chia làm rất nhiều các nhánh nhỏ (dựa theo cách chụp). Truyền đạt về chúng, ở một mức độ nào đó, tất tần tật trong cùng một bài viết — có thể, sẽ làm bạn đọc và chính người dịch hoang mang. Vì vậy trong bài chuyển ngữ này, sẽ chỉ đề cập tới ba loại ảnh đầu tiên từ thể loại ảnh phóng sự. Cái được truyền đạt sẽ không phải là những gạch đầu dòng khô khan. Trong cuộc đời bấm máy theo niềm vui, niềm tin hay đam mê, dù có đi đâu và về đâu thì, miếng trầu vẫn là đầu câu chuyện, — các cụ nhà ta nói vậy. Họ (các cụ) còn nói: tiên học lễ, hậu học văn, thuở xa xưa đứa trẻ nào cầm phấn viết bảng mới nghe câu lễ văn đó cũng thấy rất khó hiểu. Nhiếp ảnh là công cụ để ghi lại tâm hồn, từ đó suy ra, trước khi chụp ảnh, việc đầu tiên chúng ta cần chuẩn bị như một thứ hành trang có tính vô ảnh, - đó là ảnh hồn. Văn chính là đời.

Ảnh dòng thời gian. Ảnh dòng thời gian, hay còn gọi là ảnh lưu niệm, ảnh dữ kiện — là những bức ảnh chụp cho một sự kiện riêng nào đó, tạo hứng thú chỉ cho những người có mặt ở đó, và, rất có thể, cho người đã tạo ra những bức ảnh. Các mẹ chơi Facebook chăm chỉ post ảnh lên dòng thời gian của tường nhà mình, người thân và bạn bè. Trong ảnh — thông tin là ngẫu hứng, thường không được nghĩ trước và không được xử lý. Dữ kiện được tóm bắt từ cuộc sống khó gây hứng thú, mình nó một kiểu. Không có mắt xích nối nó với các dữ kiện khác, và do đó không tạo ra ý nghĩa như là kết quả của sợi dây xích này. Sự sắp đặt là ngẫu nhiên, khung hình không được xác định bởi cái gì, tự do thả lỏng, hình ảnh mở toang và tiếp nối về mọi hướng. Bức ảnh được làm ra chỉ để phục vụ cho một đối tượng — đẹp trai, xinh gái và hấp dẫn nhiếp ảnh gia, — đứng ở giữa, tất cả các thứ còn lại đơn giản chỉ là những tồn tại ăn theo.

Khán giả không phải lúc nào cũng đoán được, tại sao bức ảnh được chụp như thế và chính vào thời khắc đó. Một trăm người từ một trăm người sở hữu máy ảnh hay smartphone cùng chụp chính xác một cách tương tự, vắng bóng dấu ấn tác giả.

«Về sau, và nhiều năm sau nữa», những tấm hình lưu niệm sẽ trở thành một phần của lịch sử và sẽ biến thành những bức ảnh thú vị, nhưng không phải trong ý nghĩa nhiếp ảnh, mà như văn bản của một thời đã xa (hình 404).


Ảnh lưu niệm — đó là ảnh nhân dân, ảnh gia đình. Thật khó đánh giá lại vai trò xã hội của nó. Nữ văn sỹ người Mỹ Susan Sontag đã nhận xét rất tinh tế rằng, những bức ảnh đó — về bản chất là để chứng minh một cách không thể chối cãi và đôi khi là chứng minh duy nhất về việc một người đang tồn tại hoặc đã tồn tại trên thế gian này. Còn về những bức ảnh gia đình, bà nói: «Không hiếm khi để thấy, một bộ ảnh gia đình — không những là bằng chứng duy nhất về sự tồn tại của gia đình nọ hay gia đình kia, mà còn là bằng chứng duy nhất về thứ liên kết một gia đình lớn vào chung với sự toàn vẹn» (54 - 14). Bà nói sâu sắc quá, còn tôi chỉ hiểu, dòng sông nào rồi cũng tan vào biển lớn.

Trong thế giới hiện đại, chụp ảnh, — trong một ý nghĩa thông dụng, — đóng thay vai trò của trí nhớ. Nếu một dữ kiện chưa được chụp lại, khi đó có thể nói, rằng nó chưa từng có. Và ngược lại, một dữ kiện hoàn toàn nho nhỏ sẽ trở thành dấu ấn nếu nó được ghi ảnh thành công.

«Vợ chồng tao check-in ở Pa-ri», «Nhà mày, lũ trẻ nhà mày à?», «Ông kia nhìn nực cười quá, đứng hàng thứ hai từ trái sang», «Con chó hay vãi», «Sinh nhật cụ tao đấy, cụ 101 tuổi rồi, thấy rõ tất cả khách mời». Nhưng kể cả ở đây, bản chất của nhiếp ảnh cũng sẽ xuất hiện, mặc dù có thể là bất ngờ. Trong bức ảnh «Vợ tao đứng cạnh kim tự tháp», có thể, điều thú vị nhất — một người vô tình đi qua và giơ chữ V Hàn Quốc lên, có nghĩa, điều không thấy trước cả trong trường hợp này cũng là không cần thiết.

Ảnh truyền thông. Ảnh truyền thông khác với ảnh trên dòng thời gian ở chỗ, nó sinh ra là để dành cho người ngoài cuộc. Một người chụp ảnh điều gì, điều đó không liên quan tới cá nhân anh ta, nhưng lại có vẻ thú vị. Anh ta chụp để ghi nhớ và cho người khác xem.

Phần lớn các bức ảnh được chuyển tới toà báo và tạp chí, có thể được chụp bởi độc giả cũng như bởi các nhà chụp ảnh với độ chuyên nghiệp không cần cao lắm, — đó là ảnh thông tin.

Nó được gọi là ảnh truyền thông còn bởi vì, nội dung duy nhất của nó — đó là thông tin thị giác trên bề mặt tờ giấy ảnh. Nó giống như đoạn chữ của các tin nhắn trong chuyện làm ăn — tính đồng nhất cực đại và không cần hư cấu. Đó là văn bản, mà trong đó không sử dụng sự giàu có vô hạn của giá trị và sự bóng bẩy của ngôn ngữ.

Nói một cách khác, đó là thông tin đơn thuần, thứ đồng nghĩa với thực tế. Một hoặc một nghìn nhiếp ảnh gia khác cũng chụp ra chính xác những bức ảnh vô danh như thế.

Trong phần lớn các trường hợp chúng được sử dụng trong truyền thông và không phải để tôn vinh tác phẩm tốt nhất. Thường thì bức ảnh đó là hoàn toàn hữu dụng (chẳng hạn, chụp ảnh ghi chép diễn biến một cuộc họp của hội đồng chính phủ).

Các phương tiện biểu cảm của nhiếp ảnh không được sử dụng, ngôn ngữ này không cần được đòi hỏi để truyền tải thông tin. Mục tiêu duy nhất của nhiếp ảnh gia — định hình diễn biến, khó khăn duy nhất — xác định đo sáng và độ sâu trường ảnh. Nói luôn, ngày nay hầu như tất cả ảnh thông tin đều được chụp với đèn chớp. Đèn chớp đánh trực diện — ánh sáng mù, bẹt gí, huỷ diệt lớp cảnh. Đèn chớp, đặc biệt khi rơi vào tay người không quen sử dụng, — đó là kẻ chống lại biểu cảm và chống lại nhiếp ảnh.

Ảnh sự kiện. Ảnh sự kiện — bằng chứng về một sự kiện đủ lớn nào đó. Một tổ chức hình ảnh tối thiểu là cần thiết, tuy nhiên đó không phải điều chủ yếu. Quy luật như sau: sự kiện càng thú vị, ảnh càng có giá trị. Ảnh này còn tính đến cả thứ hiếm gặp, và hơn nữa, thứ đã không thể tưởng tượng nổi có thể xảy ra (hình 405).


Giá trị của ảnh sự kiện nằm ở chỗ, nó là bằng chứng sống, ưu tiên tính chủ quan, tính tư liệu, sự thật, khả năng xem xét cụ thể. Và còn đánh giá tác quyền, thái độ của nhiếp ảnh gia, nhìn chung mà nói, là không cần bị đòi hỏi. Vai trò của anh ta — có mặt, ở nơi nào đó cách chúng ta nửa vòng trái đất, và giới thiệu thông tin thị giác. Đó là ảnh «thẳng tưng», sạch sẽ, không được tổ chức bằng phương cách nghệ thuật.

Nhiếp ảnh gia chỉ bị đòi hỏi cách biết nhìn và phản ứng kịp thời, ngoài điều đó ra, dĩ nhiên, còn biết hiểu: đôi khi không hề dễ dàng khi có tình huống bất chuẩn mực hoặc cần phải cảm nhận điều gì có thể đến hoặc sẽ cần phải xảy ra.

Hiển nhiên, kiểu gì đi nữa thì nhiếp ảnh gia nhạy cảm cũng sẽ thể hiện cái «tôi» của mình, có người chụp động thái của các thành viên tham gia sự kiện ở trung tâm, người khác — phản ứng của khán giả trên khán đài, người thứ ba lại đi tìm một chi tiết tượng hình hoặc một thời khắc biểu cảm (hình 406).

406.

Tác giả: Tibor Honty, "Người ngã xuống cuối cùng". Người lính xô viết, tháng 5 năm 1945, Praha, Tiệp Khắc (cũ). Đám tang. Người yêu của anh ấy.

Và cô tự hạ mình vào áo quan cùng anh ấy, tới một nấm mộ vĩnh hằng. Ở đây có một cảm xúc như vậy. Điều đó nằm ngoài mọi logic. Nó không thường xuyên xảy ra, chỉ có ở ngôn từ – dành cho một câu văn nhuộm sắc máu đỏ, có phải vậy không? "Em sẽ theo anh đến bất cứ đâu", — cô nói. Rồi sau này chúng ta sẽ chẳng tìm thấy cô ấy ở đâu nữa, thật nghiệt ngã!

Ở đây, điều quan trọng không những là CÁI GÌ, mà còn ở việc bức ảnh đã được chụp NHƯ THẾ NÀO. Một nội dung – rằng anh ấy đã hy sinh, rằng đó là năm 45 của thế kỷ trước, viên đạn cuối cùng, người lính xô viết, người phụ nữ thân yêu, tấm khăn lau và những giọt nước mắt đưa tiễn, những bông hoa sắc tủi – một nội dung. Còn một nội dung khác – đó là, cô ấy đang đi theo người đã khuất. Chính bố cục đã nói lên tất cả.

Chúng ta thực sự cảm nhận được sự đau đớn. Bạn hãy tin rằng, nhiều người đang xúc động, và bạn cũng thế, người ta hi vọng, cùng với thời gian bạn cũng sẽ nếm trải được điều tương tự. Điều đó không đánh thẳng vào khối óc, điều đó không xuyên qua nhận biết. Điều đó là tim hồn của thị giác.

Trong tay một nghệ sỹ lớn, chiếc máy ảnh kiểu gì cũng biết «nghĩ». Bởi vậy, không có nghĩa nếu một sự kiện thực sự là đình đám, thì nhiếp ảnh gia không thể sử dụng tài năng của mình để đạt được sự biểu cảm. Tuy nhiên, chụp ảnh sự kiện đòi hỏi tính lịch thiệp, cảm giác giữ kẽ. Từ một bức ảnh trong tờ báo thường nhật, trước hết là ta chờ đợi tính thông tin. Ảnh trong họa báo có thể là có tính tác giả hơn, đa nghĩa hơn (hơn nữa, nếu như mình nó là linh hồn của một bài phân tích). Và mảnh đất hoàn toàn khác — sách ảnh hay triển lãm ảnh, đây là sân chơi đủ rộng để thể hiện tư duy của nhiếp ảnh gia, cái nhìn vào sự kiện hoặc vấn đề, — cá tính, thường là bất chuẩn mực và chứa đựng sự bất ngờ.

Khả năng dễ thấy nhất, ảnh sự kiện được chụp theo đơn đặt hàng của tòa soạn truyền thông. Để làm được điều này, đôi khi phải đi đến một thành phố khác hoặc một đất nước khác. Nhiếp ảnh gia cần phải hình dung, anh ta sẽ làm việc trong điều kiện như thế nào, có nghĩa loại thiết bị nào sẽ là cần thiết. Điều rất quan trọng là cần chuẩn bị cho những buổi chụp đó theo cả một kế hoạch khác — nghiên cứu điều kiện sở tại, thu thập thông tin càng nhiều càng tốt về sự kiện sắp phải tham gia, tưởng tượng về những đặc thù của nó và những điều bất ngờ có thể đến, lập sẵn danh sách các kịch bản cần chụp.

«Điều cực kỳ quan trọng là cần nhớ, mỗi một buổi chụp phải được triển khai theo đúng nhịp độ mà sự kiện đang diễn biến, và cần phải tự tin, rằng bạn sẽ kịp tuyền tải tất cả vào âm bản, bằng không sẽ là quá muộn: không bao giờ có thể lặp lại khoảnh khắc.
Thường thì trong quá trình chụp ảnh, sự mất tự tin và lạc nhịp với sự kiện là chướng ngại vật làm cản trở sự tập trung, và kết quả là, các nhiếp ảnh gia trượt theo bề mặt và bỏ lỡ những khoảnh khắc tuyệt vời, mà đáng nhẽ ra, chúng tự giơ tay xin được lọt vào cuộn phim» (H. Cartier-Bresson, 53 - 5).

Theo dòng sự kiện, phóng viên nhiếp ảnh chụp rất nhiều, tuy nhiên anh ta hình dung rất tốt, điều gì và ở đâu sẽ là những thứ có thể sẽ mang lại kết quả ưng ý. Những ngẫu nhiên đang nằm chờ anh ta ở đâu đó từ phía ngoài, trong những xoay chuyển bất ngờ của sự kiện. Kết quả sẽ là chính trên những thước phim, nếu thần kinh không phản bội và cái gì đó không cản trở, đủ để tiên đoán.

Tuy nhiên, điều cần đếm không phải là kiểu phim, mà là số lượng các kịch bản. Bởi vì trong một tình huống nhất định có thể đốt cả một cuộn phim (một địa điểm chụp, một và cũng chính một nhân vật đấy). Chung quy, cần chụp với một kịch bản, có nghĩa là sẽ có một tấm, trong khả năng may mắn nhất sẽ được chọn để giữ lại, chứ không phải tất cả 36 kiểu như bạn tưởng. Và suy ra, công việc chính thức vẫn còn đang nằm ở phía trước, cần tìm những góc chụp mới, kịch bản mới.

Điều quan trọng nhất — xuất hiện đúng lúc ở nơi cần thiết, đó là tư chất của một phóng viên ảnh thực tài. Ở chính chỗ này và vào đúng lúc đó, thành công mong muốn đã đợi anh ta: «Tôi đã gặp may, tôi đứng gần hơn tất cả», hoặc: «Tất cả chạy lên trước, còn tôi đã ở lại đằng sau».

Những thành quả to lớn của ảnh sự kiện cần phải kể đến những cú chụp bằng chứng cho một diễn biến trọng đại nào đó. Đó là may mắn phóng sự hiếm gặp và là huân huy chương cho những ai chụp nhiều và luôn luôn mang theo máy ảnh bên mình. Một-hai lần trong đời có thể ăn may bất thường. Không những thế, phóng viên nào cũng luôn luôn sẵn sàng có một vài câu chuyện hại não về việc, anh ta đã nhìn thấy một sự kiện độc nhất vô nhị, nhưng đã không thể chụp được, hoàn toàn theo diễn giải của anh ta là vì lý do khách quan.

Ảnh sự kiện đôi khi lại biến thành chính sự kiện, nếu không làm thay đổi bước đi lịch sử, thì, trong mọi trường hợp, thay đổi hàng loạt nhận thức của con người, thái độ của họ trước một vấn đề.

Cấp bậc tiếp theo của tài nghệ — đó là khả năng làm ấn tượng tính cực đại của sự kiện. Điều này đòi hỏi nhiếp ảnh gia phải biết cách nhìn thấy trước sự giao thoa, đó là một trong những phẩm chất tạo nên tài năng. Trong một bức ảnh cần phải nắm bắt điểm nhấn hại não của sự kiện, ý nghĩa và sự đặc biệt của nó. Có một giá trị lớn, đó là chỗ đứng mà phóng viên chọn cho mình để chụp ảnh. Ở đây không có thực đơn tổng quát: vác tele trèo lên mái nhà hay chạy vào đám đông với ống kính góc rộng, — tất cả phụ thuộc vào kinh nghiệm và linh cảm của nhiếp ảnh gia.

Chúng ta hình dung một tình huống: mít tinh trên sân vận động, ông bộ trưởng đang diễn thuyết, hàng nghìn người và hàng trăm nhiếp ảnh gia. Và bỗng từ đâu xuất hiện một chiếc trực thăng ngoài kế hoạch...

Hiển nhiên, tất cả nhiếp ảnh gia sẽ chạy lên phía trên để lấy vào khung hình tất cả đám đông và chiếc trực thăng đang bay trên sân cỏ. Riêng có một người, ngược lại, quay ngược về phía dưới, tiến sát tới người đang phát biểu, lấy ống tele ra và chờ đợi. Và chiến thắng thuộc về anh ta, nhiếp ảnh gia lập dị, anh ta đã ghép nối thành công trong một khung hình cả ông bộ trưởng lẫn con chuồn chuồn sắt trên bầu trời. Và, như quà tặng của số phận, ngài bộ trưởng đã nâng tay lên và giơ nắm đấm về phía chiếc máy bay cánh quạt!

Và đây là một ví dụ nữa: trong nội thành nho nhỏ có một quảng trường to to, mít tinh hàng nghìn người, ở rìa quảng trường là tượng ông già mang tên Lê-nin... Có thể chạy theo đa số vào khu vực trung tâm để chụp người đang cầm loa và cảm xúc của đám đông, có thể đi về bên lề của hướng ngược lại và lấy vào khung hình đám đông trên nền pho tượng (thế đã là tốt rồi, nhưng nhiều người lại bỏ qua), và còn có thể — dự đoán, — kiểu gì rồi cũng có một người, để nhìn thấy rõ hơn, cố tình trèo lên tượng và đạp chân lên đầu lãnh tụ, như một đứa trẻ trong giây phút hiểm nguy giữ chặt lấy chòm râu ông bố thân yêu — tiến gần đến pho tượng (thế đã là hoàn toàn tốt).

Nhìn chung, không thể lặp lại bất kỳ điều gì, có thể chụp vụng về, có thể chụp mô-đi-phê, nhưng không bao giờ — chụp được như thế. Một phóng viên lành nghề sẽ luôn luôn «chụp», kể cả khi không có máy ảnh. Bất khả kháng để định hình một điều gì đó vào âm bản hay cảm biến (sensor) — không phải điều bất hạnh. Luôn cần biết phản ứng, luôn nhìn thấy tất cả, để ý mọi thứ, tìm ý nghĩa trong mọi điều hiện hữu. Và, có thể, nếu rất may mắn, sẽ không chỉ một lần trong đời gặp được cái tương tự khi máy ảnh đã sẵn có trong tay, và bạn đã sẵn sàng trong tâm tưởng.

Còn một điều nhiếp ảnh gia cần biết — ứng xử đúng cách với nhân dân. Những người mới bắt đầu thường ngại ngùng khi chui ra ánh sáng và đứng đối diện với đám đông hoặc hơn nữa, chụp họ một cách lộ liễu. Và điều này thực sự đòi hỏi những khả năng đặc biệt, không phải ai cũng có năng lực. Hướng ống kính về một người là điều rất khó. Nhưng vẫn là chưa đủ. Cần hơn nữa một sự dũng cảm, để đúng lúc này không hạ máy xuống và bấm nút một lần để tự khảng định bản thân.

Và, cuối cùng, trường hợp được mong đợi nhất, khi sự kiện hoặc bối cảnh sự kiện đã được ngầm gán nội dung xác định, nó, sự kiện, có nghĩa gì đó khác, lớn hơn nhiều điều đang trực tiếp xảy ra. Đó là chú giải, phép ẩn dụ, giá trị tượng hình. Có nghĩa, sự diễn giải ở trường hợp này có thể là đa diện, đa nghĩa (hình 407).


Sự kiện có thể bị xoay chuyển không theo quy tắc. Cần sẵn sàng với sự đổi chiều bất ngờ nhất của nó và hành động theo bản năng.

Tình huống: cánh tả ẩu đả với cánh hữu, cả phe này và phe kia đều cầm cờ trong tay... Ngọn gió vô tình xáo trộn các lá cờ của hai đảng thù địch, và tại một thời điểm nào đó chúng dường như quyện lại làm một, giảng hòa bất ngờ. Hoặc là ngọn gió đó che lấp khuôn mặt của một người biểu tình bằng màu đỏ rực của vải cờ, và anh ta dường như là mù, đồng thời nhìn ra thế giới xuyên qua biểu tượng của một niềm tin.

Các đòi hỏi về hình thức, ở đây là không đao to búa lớn. Nếu những điều kiện tức thời của bố cục đã ổn — chủ thể chính đã được tách ra và các trọng âm đã được sắp xếp, thì điều to tát hơn mức bình thường sẽ không bị đòi hỏi. Quan trọng là truyền tải ý nghĩa, kịp thời nhận ra nó. Có thể hy vọng, rằng tính truyền thông trong trường hợp này sẽ được lộ diện, — khán giả sẽ hoàn toàn nhận được thông tin.

Cần làm rõ, rằng đặc thù của ảnh sự kiện cũng có trong cả trường hợp, khi sự kiện không quá to tát, nhưng trong diễn biến của nó sẽ hé mở ra một câu chuyện ngụ ngôn. Hoặc thậm chí, khi ý nghĩa xuất hiện tại duy nhất một tia chớp hiếm hoi. Hoặc khi, nó xuất hiện thông qua một chi tiết ơ kìa. Hay là ý nghĩa được phơi bày thông qua các diễn biến hình ảnh và bởi mối tương tác giữa các phần tử ảnh. Nhưng tất cả các trường hợp này đều có cả đặc thù riêng tư tương ứng.


(Còn nữa...)

25 Oct 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!