Một nghệ phẩm là một mô hình dừng lại của một thế giới bất tận.
Yury Tynyanov 
(1894 - 1943)

THỂ LOẠI NHIẾP ẢNH

Nhiệm vụ của chúng ta — quan sát một nhiếp ảnh gia, cũng như, không phải thứ anh ta chụp, mà là cách anh ta làm. Khi đó sự chia nhánh nhiếp ảnh ra thành các thể loại, hiển nhiên, vẫn có hiệu lực. Điều này có thực sự quan trọng hay không, khi ứng với từng thể loại, nhiếp ảnh gia đều lấy hình bóng mê ly của một cô gái đẹp đặt trước nền một phong cảnh mỹ miều? Khi đó gọi kết quả là ảnh chân dung hay ảnh phong cảnh? — không quan trọng, chẳng có gì thay đổi cả. Điều chủ yếu — ứng xử trong tình huống đó ra sao, cần tính trước điều gì và cần tránh những sai lầm như thế nào.

Sự chia nhánh ngày nay của nhiếp ảnh, ban đầu là vay mượn từ hội họa và chỉ có tính quy ước. Người ta thường gọi tên các thể loại nhiếp ảnh sau: chân dung, phong cảnh, kiến trúc, tĩnh vật, sắp đặt, phóng sự. Đôi khi họ còn thêm vào cả ảnh ê-tuýt và ảnh tranh để có ý nói về «ảnh nghệ thuật».

Sự phân nhánh đã tạm liệt kê ở trên dựa vào cơ sở của đối tượng được chụp (con người, thiên nhiên, đồ vật trên bàn, v.v...), nhưng không hề ánh xạ đến tính đặc thù trong công việc của nhiếp ảnh gia. Có thể chia tiếp ảnh chân dung ra thành hai loại: chân dung sắp đặt và chân dung phóng sự (chụp bất ngờ), đó là hai cách chụp khác nhau, suy luận khác nhau, thiết bị hoàn toàn khác nhau (máy ảnh studio hay máy phim khổ nhỏ), nhưng chừng đó vẫn là chưa đủ.

Chân dung lãnh tụ, chân dung người lạ trên phố, chân dung làm hàng, chân dung trong nhà hay chân dung vận động viên đang thi đấu, — tất cả đều có cách chụp khác nhau.

Sự chia nhánh tiếp theo là vô hiệu quả — chân dung đàn ông, phụ nữ, trẻ con, cặp đôi hay chân dung nhóm. Có thể, chẳng hạn, nói, chân dung đàn ông đòi hỏi phải có hình ảnh sáng-tối (sắc nét, ánh sáng chủ đạo từ một nguồn sáng mạnh), hoặc chân dung phụ nữ — sắc độ tươi sáng (ánh sáng mềm, phản sáng, lấp đầy, ánh sáng triệt tiêu bóng). Hoặc là khi chụp trẻ con tốt nhất là nên chụp với đèn chớp, bởi vì chúng chuyển động liên tục. Nhưng những kiến thức này chỉ cần cho, có lẽ, nghệ nhân ảnh (mà chúng ta hay gọi là thợ ảnh), còn đối với nhiếp ảnh gia thích sáng tạo, họ đã quá quen thuộc với những quy tắc, và hơn nữa, chưa chắc chúng đã đảm bảo được thành công. Có nghĩa chính những quy tắc kia được nghĩ ra chỉ để phục vụ cho một việc là phá vỡ quy tắc, bắt đầu từ một thời điểm nào đó.

Có lẽ cần xuất phát từ nhiệm vụ mà nhiếp ảnh gia đặt ra cho mình. Một người có thể nói rằng đang muốn tìm một chi tiết có giá trị, dù chỉ là ước lệ, và thông qua đó kể về nhân vật. Đó là một quy tắc có thật trong suy luận nhiếp ảnh, và bức ảnh đó có thể gọi là ảnh chi tiết, nó có luật lệ của riêng mình, thứ luật lệ có thể nghiên cứu và tạo ra những kết luận khá quan trọng đối với nhiếp ảnh gia.

Người thứ hai hy vọng ấn tượng hóa khoảnh khắc, chuyển động, hành vi, ánh nhìn, v.v... Đó là một bức ảnh khác, những phương tiện khác và sự suy luận khác, đó là ảnh khoảnh khắc.

Còn người thứ ba lại nói, sẽ tìm thể loại ảnh mà thông qua ngoại hình đặc biệt của một nhân vật cụ thể để thể hiện một cái gì đó tương ứng với ý niệm của anh ta. Và cứ thế, và vân vân.

Bài toán mà nhiếp ảnh gia đặt ra, xác lập logic cho hành động, đặc thù công việc của anh ta và thậm chí cả trang thiết bị mà anh ta cần chuẩn bị.

Hoàn toàn rõ ràng, rằng ảnh khoảnh khắc không những liên quan tới chân dung, mà còn với cả ảnh sắp đặt, phóng sự sự kiện hoặc thậm chí cả ảnh phong cảnh, nếu trong đó có hình người hoặc muông thú chuyển động.

Thành thử, khái niệm về hình thức phân loại rộng nghĩa hơn nhiều lần cách hiểu truyền thống và không phải liên quan tới đối tượng ảnh, mà tới một cái gì đó thực chất hơn — phương pháp chụp của nhiếp ảnh gia, động thái của anh ta, độ dự đoán của kết quả và nhiều thứ khác.

Chúng ta sẽ xem xét ảnh phóng sự, ở đây phóng sự — đó không phải là thể loại nhiếp ảnh trong quan niệm thông thường, mà là phương pháp (cách) chụp. Ảnh phóng sự giống như nghịch hướng với ảnh sắp đặt, ở đó cấm kỵ bất kỳ một sự tổ chức hoặc đạo diễn nào. Đó là loại ảnh được tạo ra bởi nhiếp ảnh gia «vô hình» và bằng máy ảnh «vô hình».

Có hai cách đang tồn tại để chụp loại ảnh này: phương pháp ẩn máy và phương pháp lộ máy. Trong trường hợp thứ nhất, nhiếp ảnh gia làm tất cả để không bị phát hiện, còn trong tường hợp thứ hai — không giấu máy, nhưng sẽ đợi đến khi mọi người ngừng để ý đến sự có mặt của anh ta.

Ngoài ra, sự chia nhỏ ảnh phóng sự ra thành ảnh tư liệu và ảnh nghệ thuật cũng không chịu được sức ép của các chỉ trích gia. Từ đó sẽ xuất hiện những tranh luận vô nghĩa, ảnh tư liệu có thể trở thành ảnh nghệ thuật hay không, và ảnh nghệ thuật có tính tư liệu hay không.

Thứ nhất, khái niệm về tính nghệ thuật, thường không được hé lộ, ngoài những câu định nghĩa chồng chéo: ảnh nghệ thuật — đó là một bức ảnh «hay»; ảnh nghệ thuật sở hữu tác động thẩm mỹ; ảnh nghệ thuật — đó là hình ảnh hoặc thậm chí là cấp độ can thiệp, là mức độ công việc đầy tính nhân tạo của nhiếp ảnh gia. Đôi khi những khái niệm này bị đổi chỗ cho nhau: ảnh nghệ thuật được gọi là nghệ thuật nhiếp ảnh của tư duy (ở đây được hiểu là sự can thiệp «sáng tạo» của nhiếp ảnh gia hoặc soạn ảnh gia), ảnh tư liệu — nghệ thuật nhiếp ảnh của dữ kiện, và, ảnh biên niên sử dường như là phi nghệ thuật. Hoặc người ta còn đề xuất một sự lai giống, chẳng hạn, ảnh «tư liệu - nghệ thuật».

Và, thứ hai, bất kỳ một bức ảnh nào đều có tính tư liệu, thậm chí là một góc nhìn trừu tượng cũng có tính tư liệu, bởi vì điều đó không được nghĩ ra, mà được nhìn thấy (kể cả qua ống kính hiển vi), có nghĩa ít nhất một khoảnh khắc nào đó đã từng tồn tại. Tính tư liệu có trong bất kỳ bức ảnh nào còn bởi vì, điều gì có trong ảnh cũng nhất định phải liên hệ với thông tin vô kế hoạch và không cần thiết. Chính nó đã hô biến một hình ảnh nhiếp ảnh trở thành một văn bản có thể được nghiên cứu, tìm tòi trong đó điều mà bản thân nhiếp ảnh gia chưa từng nhìn thấy.

Không có phân dạng — «ảnh tư liệu» — còn bởi vì, không có cụm từ ngược nghĩa — «ảnh không tư liệu». Cho nên tốt hơn là nên nói về ảnh thông tin, bằng cách đó đánh dấu rằng, điều chủ yếu có ở trong nó — chính là thông tin biểu hình, chứ không phải ghi chép của tác giả hoặc kể cả bản dịch của nó sang ngôn ngữ hình ảnh.

Tất cả các bức ảnh đều ngang cơ về tính tư liệu, nhưng lại có tính thông tin khác nhau. Trong một bức nào đó có ấn tượng về sự kiện (tình huống, dữ kiện), bản thân sự kiện đã là vĩ đại, thế nên nó cũng chính là nội dung của bức ảnh. Còn trong một bức ảnh khác — tính thông tin không mang lại bất cứ sự thú vị nào, nội dung của bức ảnh đó nằm ở chỗ khác: trong phụ đề, sự tương tự, hình thức, tính biểu cảm của hình ảnh.

Có hàng loạt các bức ảnh không "nghệ", nhưng lại ung dung được liệt vào danh sách vàng của nghệ thuật nhiếp ảnh. Bản thân sự kiện đã là chấn động — từ sự tự thiêu của một nhà sư (hình 399, ảnh chụp hòa thượng Thích Quảng Đức, năm 1963, tại Sài Gòn) cho đến hình ảnh trái đất nhìn từ vũ trụ, — thứ chứa đựng trong mình nội dung kì bí của loài người. Có một câu hỏi hóc búa, bức ảnh tự thiêu có kịp thời hay không, nếu như lúc giơ máy lên chụp còn nghĩ về bố cục, và còn nữa, nó có tính thẩm mỹ không? (có thể, cần phải buông máy và chạy đi lấy nước?). Những bức ảnh nhân chứng cho phép chúng ta nhìn lại quá khứ, nhìn thấy những khoảnh khắc xoay chuyển trong lịch sử nhân loại hoặc trong cuộc đời một cá nhân riêng rẽ. Hiệu ứng của sự hiện diện, ở đây là vô cùng mạnh mẽ, bức ảnh như thế hoàn toàn là trong suốt. Vai trò của nhiếp ảnh gia chỉ là có mặt ở nơi đó, để hiện diện tại nơi đang xảy ra sự kiện và kịp thời bấm máy.


Trong ảnh nghệ thuật, ngược lại, tất cả phụ thuộc vào nhiếp ảnh gia, anh ta lựa chọn kịch bản cho mình một cách thận trọng. Trong bức ảnh này, trước hết là ảnh có dấu ấn tác giả, điều làm chúng ta hứng thú đã không còn là sự kiện nữa (thông thường, không có bất kỳ sự kiện nào như thế trong loại ảnh này), mà chính là sự xuất hiện của tính cách nhiếp ảnh gia, cảm quan và cảm xúc của người đó.

«...Bản thân dữ kiện không hề thú vị, thú vị là quan điểm thị giác mà từ đó tác giả tiến tới dữ kiện» (Henri Cartier-Bresson, 53).

Và để đi sâu, trong bài sau chúng ta sẽ thử định nghĩa một số dạng thức chính của thể loại ảnh phóng sự, xuất phát từ chức năng của chúng, mức độ tương ứng giữa đối tượng ảnh và hình ảnh, và cũng như đặc thù công việc của nhiếp ảnh gia trên sân chơi này.

Để chuẩn bị, có thể liệt kê những bài toán hình ảnh sẽ được giải quyết bởi nhiếp ảnh gia trong bất kỳ thể thức nào của quá trình chụp (kể cả phóng sự, kể cả sắp đặt), thành bốn loại cơ bản sau đây:

Bài toán nhiếp ảnh đầu tiên — nhận được hình ảnh sắc nét, tròn trịa của một đối tượng, của một chi tiết hoặc của một nhóm chi tiết trong khung hình, loại bỏ mọi mối liên kết của các chi tiết được nhấn mạnh, với các chi tiết còn lại hoặc với nhau. Mục tiêu — tính chính xác, tính lông tơ, hình ảnh — bản sao y hệt của điều được thể hiện. Đó là — kỹ năng, cứ cho là sẽ đạt được trình độ siêu phàm của một nghệ nhân thiết bị vĩ đại nhất. Nếu bản thân đối tượng ảnh là biểu cảm, khi đó biểu cảm sẽ là chính bức ảnh. Nhiếp ảnh gia không can thiệp vào hình ảnh theo ý mình, nhiệm vụ của anh ta — tạo nên một bản copy chính xác của thứ được chụp (hình 400) * .


Bài toán nhiếp ảnh thứ hai — chỉ lấy vào trong khung hình đối tượng này hoặc những đối tượng kia, những thứ mà khi kết hợp hoặc trùng hợp sẽ mang một ý nghĩa hoặc ghi chú nhất định. Nhưng để đạt được điều này, tức, để cho sự liên hợp được khởi tạo thành công, cần gán cho nó một hình thức tương ứng, ít nhất là, tách biệt các chi tiết cần thiết và đặt trọng âm vào chúng. Bài toán này, ở một mức độ nào đó, sẽ chỉ ra tư duy của nhiếp ảnh gia, khả năng của anh ta biết xây dựng một tuyên ngôn thị giác rõ ràng (liên kết tâm lý giữa các phần tử nhấn mạnh). Có nghĩa, ở đây đã có hơi hướng của xuất phát tác quyền, sự chuyển đổi cá tính (hình 401).


Bài toán nhiếp ảnh thứ ba — rắp tâm xây dựng hình ảnh. Bằng ánh sáng, bằng địa điểm chụp, bằng độ sắc nét, bằng tất cả phương tiện khả cập của nhiếp ảnh gia, — hãy nhấn mạnh một số chi tiết và kiềm chế giọng điệu của những thứ vớ vẩn còn lại, có thể là, làm biến dạng những thứ vớ vẩn đó. Kết cục trong khung hình, thứ sẽ nhận được trong bức ảnh sẽ hoàn toàn không giống với thứ đã có trong thực tế, và đôi khi tuyệt nhiên không phải là chính nó. Đó là ảnh sáng tạo, nó đòi hỏi tay nghề và mắt nghệ của nhiếp ảnh gia. Ngoài ra nó cũng chính là ảnh tác quyền, mục đích của nó không phả là định hình, mà là sự biểu cảm, thứ mà, có lẽ, đã tạo dấu ấn ở chính đối tượng ảnh hoặc đã vắng mặt hoàn toàn (đối tượng không quá đỗi biểu cảm và một bức ảnh biểu cảm cực đại (hình 402).


Và, bài toán nhiếp ảnh thứ tư — giao tơ, kết mối những chi tiết đã được lấy vào khung, ưu tiên số một là sự đồng thuận giữa chúng, và tìm ý niệm trong sự đồng thuận đó. Trong trường hợp này, bản thân đối tượng ảnh, hoặc thời gian đang trôi, — có thể không có bất kỳ thú vị nào, nhưng trọng âm từ vật ảnh sẽ được di chuyển vào hình ảnh. Nói khác đi, nhiếp ảnh gia không cần hứng thú bấy nhiêu với tư duy, — như đang — hứng thú bao nhiêu với thị giác. Trong bức ảnh đó, ờ, tất nhiên, không cần phải bàn cãi, trường hợp khó khăn và hiếm hoi nhất có thể xảy ra là, — điều chủ yếu được gói gọn trong bài toán xây dựng hình ảnh nghệ thuật thuần tuý (hình 403).


Rất may mắn, sau khi giải bài toán thứ tư, Lapin đã tìm được nghiệm số mà ông mong muốn. Một bố cục rất đắt, được xây dựng trên nền của những nhịp điệu đa dạng. Hai chủ thể chính hơi lệch khỏi tâm khung, bố cục được một cái gì đó trăng trắng từ bên phải chỉ vào và định hướng về điểm xuất phát. Trong bức ảnh có sự xung đột mềm dẻo giữa đối xứng và bất đối xứng. Gọi là có hai chủ thể, nhưng thực ra chỉ có một chủ thể. Vì sao? Bởi vì — sự gần gũi của cơ thể, bởi vì — sự sự đối xứng cục bộ của hai tam giác, và bởi vì — sự uyển chuyển của hiệu ứng thị giác đã nói lên tất cả!

* Bức ảnh của Bischof, tất nhiên, hoàn toàn ngoại lệ. Nhưng, trước tiên, đó là sự độc đáo của chính tình huống. Nhiếp ảnh gia bị giới hạn bởi sự định hình tình huống, đã không hề tăng cường hoặc điều chỉnh nó. Ông ta đã không bước sang bên phải hay sang bên trái, không ngồi xuống, đã không cắt bỏ dấu ấn.

24 Oct 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!