Cấp độ bề mặt, thông tin, hay thuyết âm mưu của nhận thức đã có trong cả hội hoạ. Tiện thể nói ngay và luôn, nhiều khán giả khó có thể tiến xa hơn được điều đó. Nghịch lý nằm ở chỗ, người ta thường nói, tranh đẹp «như ảnh», còn ảnh đẹp — «như tranh».
Aleksandr Lapin 
(1945 - 2012)

QUẢ TRỨNG VÀ GÀ CON

«Bố cục đòi hỏi ở người hoạ sỹ sự phát triển khả năng suy nghĩ trừu tượng của anh ta, biết cách vận hành tổng quát, đơn giản, dẫn đến trạng thái hình học bằng các mảng miếng và các mảng hình bóng. Nó đòi hỏi sự biết cách đạt tới những sự kết hợp thành công và sắc bén, biết cách đánh giá giá trị thẩm mỹ và nội dung của chúng. Trong khi làm việc với bố cục cực kỳ cần thiết đơn giản hoá lúc ban đầu. Hơn thế, chính nhờ các mảng đã được làm sạch khỏi chi tiết và dữ kiện thừa mà cần thể hiện kịch bản với tầm nhìn tổng quát. Từ góc độ khán giả, tất cả các dạng thức và thành phần của hình ảnh là những điều cụ thể sống động — là con người, nhà cửa, cây cối, nhưng từ góc độ hoạ sỹ khi bắt đầu công việc — đó là các phần tử, đó là hình bóng, đó là mảng màu, mà trong một sự kết hợp nhất định sẽ cần phải đạt được ý nghĩa của mình và giá trị nghệ thuật» (S. Grigoriev, 15 - 32).


Điều quan trọng là phải hiểu được chân lý cực kỳ đơn giản sau đây: Bố cục khởi điểm của nhiếp ảnh không có bất kì dính dáng gì đến dữ kiện đang xảy ra, nó được khởi tạo không phải bởi thực tại. Chẳng liên quan gì, ví dụ, bức ảnh đong đầy sự hài hoà không phải vì một gia đình đang quây quần quanh bàn ăn, mà bởi vì, cái bàn có hình tròn, bởi vì, đường nét nhóm người lặp lại đường nét tròn dáng của cái bàn. Và chỉ sau đó, khi «đọc» ảnh, khán giả mới bị thâm nhập bởi sự thống nhất của các mảng tròn như một thể toàn vẹn của các nhân vật ngồi vòng quanh cái bàn.

Nghĩ xa hơn, một bố cục chính xác như vậy có thế thấy trong hình ảnh những tử sỹ ngoài chiến tuyến. Khi đó cái đẹp của bố cục dựa trên sự tương phản sẽ làm nổi bật sự ghê rợn của diễn biến. Tròn và đỏ — trong một số trường hợp có thể là quả dưa hấu bổ đôi, khi khác — lại là sọ người bị vỡ nát. Nhưng trong cả hai trường hợp, ở cấp độ tương tác bố cục ban đầu — đó chỉ là tròn và đỏ mà chẳng là gì khác.

Một bố cục toàn vẹn và biểu cảm sẽ thuận tiện cho nhận thức, nó không cho phép mắt tuột khỏi hình ảnh. Nếu như thời gian thông thường để nhận thức hình ảnh chỉ là một giây, thì ở đây, rất có thể nó là vài giây, và đó đã là rất nhiều và là hết sức quan trọng.

Nội dung — nằm bên trong hình thức — được chúng ta phát hiện ra sau cùng, trong bước thứ hai của nhận thức. Còn ở bước thứ nhất, ưu tiên số một vẫn là hình thức. Cuối cùng rồi hình thức nào cũng sẽ có nội dung, sự nhận biết sẽ moi móc được nội dung nào đó ra từ một hình thức bất kì dù nó có trừu tượng và tình cờ đến mức nào đi chăng nữa. Tuy nhiên, trong hình thức nghệ thuật được xây dựng bài bản, nội dung đó có thể điều khiển được, nó không phải tự nhiên mà xuất hiện và có đủ ý nghĩa chủ động.

Tính chủ quan của nhận thức về hình thức là khá lớn. Khán giả có thể không thể «đọc» được hình ảnh, nhưng nó không phụ thuộc vào người xem, bởi vì nó tồn tại thực sự. Trong ý tưởng này, dựa theo lời Lev Vygotsky đã nói, cần coi một hình thức nghệ thuật là thực tế khách quan. Không thể đòi hỏi ở tất cả người xem một sự nhận thức như nhau, vì nó quá cá nhân. Cần đặt câu hỏi theo cách khác: ở mức độ nào và trong những điều kiện nào, nhận thức của các khán giả sẽ quy thuận về một điểm chung?

Mối liên quan giữa nội dung và hình thức — vấn đề trung tâm trong bất kỳ nghệ thuật nào, không riêng gì trong nghệ thuật biểu hình. Tất cả đều biết — nội dung và hình thức không thể tách rời, nhưng ít ai có thể tưởng tượng được sự khăng khít này như một sự nhận dạng, sự sát nhập hoàn toàn của hai thể loại vào chung một khái niệm (chứ không phải hai khái niệm riêng rẽ, thậm chí nên coi chúng liên quan tới nhau bởi sợi dây rốn).


Người ta thường xuyên nhầm lẫn giữa nội dungchất liệu. Trong các thời kỳ đấu tranh chống chủ nghĩa hình thức, các nhà mỹ thuật học đã dậy các sinh viên như sau: hình thức — đó là cái cốc, có thể rót nước hoặc rượu vào trong đó, và thu được nội dung. Hoặc họ nói: hình thức — đó là quả trứng, hãy đập vỡ hình thức và bạn nhận được gà con. Điều này gợi nhớ câu chuyện về một chàng ngốc đã cưa cái vỹ cầm ra để tìm hiểu âm nhạc đến từ đâu.

Nếu nhìn nhận quả trứng, vỹ cầm hay cái cốc như một khái niệm (như ngôn từ - dấu hiệu), khi đó, hiển nhiên, con gà con đang ngồi trong "quả trứng", trong «vỹ cầm» — âm nhạc, và trong «cốc» — rượu. Nhưng điều chúng ta quan tâm không phải là nội dung của từ «cái cốc», mà là nội dung liên quan tới hình thức thực tế của cái cốc, cụ thể hoặc trừu tượng.

Cái cốc — không đơn giản chỉ là thứ để chứa chất lỏng, nó có một cái gì đó khác biệt, ví dụ, cái cốc khác với cái ly hay cái chai, cái tách hay cái đĩa. Và không ai nhầm lẫn những cái đó với nhau. Bất kỳ hình thức của cái cốc nào cũng được tạo ra từ những khác biệt này, cái cốc «nói chung». Nhưng mỗi một cái cốc là cá biệt, nó nhẵn hoặc sần, trong hoặc đục, mỏng hoặc dầy. Tất nhiên nó có hình thức của riêng mình, ít nhiều khác với cái cốc chung chung.

Hình thức của quả trứng — đó là tròn trạnh và dễ vỡ, đó là đối xứng đồng thời cũng bất đối xứng, cuối cùng, đó là độ trắng trẻo không gì có thể so sánh nổi, một trong những thể hoàn thiện nhất của tạo hoá. Và vỹ cầm, chính xác như vậy, cũng có hình dạng chuyên biệt, thanh lịch, tuyệt mỹ và tính nhạc.

Hình thức của cái cốc hay của vỹ cầm đã được tạo ra hàng thế kỷ, và trong đó có các phần tử mà từ cái nhìn đầu tiên có vẻ như không cần thiết, chúng sinh ra không phải để tiện dụng, mà tôn vinh cái đẹp. Đó là hình thức nghệ thuật, nó có nội dung, có nghĩa là thể hiện một điều gì đó, gây cho chúng ta cảm xúc hoặc liên tưởng nhất định, đồng thời cũng chính là nội dung của nó.

Như vậy, để thay thế vào nội dung — ta cần có chất liệu, và để thay thế vào một sự vật cụ thể — ta cần giá trị ý nghĩa của nó. Hình thức, tất nhiên, liên quan tới tên gọi của sự vật (chức năng). Nhưng trước tiên nó là chính đồ vật, khả năng kiến tạo thị giác trong kiến trúc của nó. Còn nội dung — đó là cảm giác khi cảm nhận nó một cách nhạy cảm, là sự trăn trở và suy nghĩ sâu xa về những cảm giác đó.

Vậy thì hình thức và nội dung không chỉ đơn giản là khăng khít, qui tắc ở đây là không được phép chia rẽ chúng, chúng là một và chỉ một thể duy nhất. Bởi vì chúng ta không thể chia cắt cảm nhận hình thức ra khỏi liên tưởng của cảm nhận này, chúng diễn biến đồng thời, nói một cách khác, đó là một quá trình. Bởi vì nội dung là phía sau của hình thức. Vì vậy phá hoại hình thức ắt chính là huỷ diệt nội dung.


Đặc biệt, điều này liên quan tới bất kỳ bức tranh nào, kể cả nhiếp ảnh. Hình thức của ảnh — bố cục với tất cả liên kết, tương tác và giá trị mà nó chứa đựng. Suy nghĩ về các liên kết và các giá trị chính là nội dung của hình thức. Tất nhiên, không phải hình ảnh nào cũng có hình thức được tổ chức. Và hơn nữa, không phải hình thức nào cũng có tính nghệ thuật. Trong số đông các hình ảnh, hình thức là ngẫu nhiên, nội dung của nó không được biết trước, trong mọi trường hợp, nội dung này không có bất kì liên quan gì tới tình huống được thể hiện và không mở ra ý nghĩa của tình huống.

Những hình tượng của hình thức nô đùa trên mặt phẳng ảnh cũng theo một cách bí ẩn không thể dự đoán, liên hệ và tương tác giữa chúng xảy ra hoàn toàn ngẫu nhiên, chúng tuyệt đối không phụ thuộc vào tình huống được thể hiện hoặc vào sự kiện, — chúng được gọi ra đời sống không phải bởi những yếu tố này (đây nhé, trong một đám người, liên kết sẽ có giữa những ai mặc quần áo đồng sắc độ hoặc đồng màu một cách ngẫu nhiên).

Hoạ sỹ nghĩ trước hình ảnh của mỗi hình tượng trong bức tranh một cách thận trọng, và sau đó, trong quá trình sáng tác sẽ còn hiệu chỉnh nhiều lần hình dạng, vị trí và màu sắc của chúng. Còn nhiếp ảnh gia thì sao? Anh ta nắm bắt khoảnh khắc và bị phụ thuộc vào tình huống. Đó là sự khác nhau cơ bản giữa sáng tạo của hoạ sỹ và nhiếp ảnh gia.

Như chúng ta đã nhận ra không chỉ một lần, nội dung của một hình thức biểu hình có thể hoàn toàn không được lường trước, không tương thích với cốt truyện. Có thể làm phong phú việc đọc nó một cách đáng kể, phát hiện ở trong nó những ý nghĩa, những giới hạn phi thường mà trong thực tế đơn giản là không thể tưởng tượng. Và vì vậy, tất nhiên, ta nhất định phải cố gắng.

Một người đàn ông đang đọc báo — trên chủ đề này đã có hàng triệu bức ảnh đã ra đời. Nhưng bức ảnh sau đây khác biệt ở điểm nào? Trên mặt người đọc thể hiện một thái độ khá hoài nghi, đó là một chi tiết tâm lý quan trọng, nhưng nó không có liên quan gì tới hình thức. Hình thức (như được thể hiện trong ảnh) — tờ báo sáng sắc mở rộng hết cỡ trên nền đen. Khuôn mặt người đàn ông liên kết với tờ báo theo sự đồng sắc độ, chính là như thế, khuôn mặt như là sự mở rộng của tờ báo. Trong kết quả, chúng ta nhận thức tờ báo cùng với đầu người và hai bàn tay nhỏ. Ẩn ý biểu hình này khá mạnh, hình thù người đàn ông hầu như không nổi bật (đen trên nền đen). Hình thức đó xuất hiện như kết quả từ những động thái liên tưởng của nhiếp ảnh gia: địa điểm chụp, tính toán theo vùng sáng, ấn tượng hoá hậu cảnh (hình 333).


Nội dung khác hẳn với chất liệu. Trong bức ảnh, chúng ta nhìn thấy không phải thứ đã có trong thực tế, và một cái gì đó khác. Trong lúc cảm nhận hình thức của tấm ảnh (theo qui tắc tưởng tượng hoặc bán tưởng tượng), chúng ta phát hiện ra nội dung của hình thức. Dịch thành lời rất sát nghĩa như sau: báo chí là một phần không thể tách rời của con người, báo chí là một thể thức sống động và còn hơn nữa. Một hình thức hiện hữu đã biến thành một nội dung xác định trong nhận biết của chúng ta theo một phương pháp chủ động. Sự phiên dịch (những liên tưởng phát sinh từ nội dung này), tất nhiên, là bị động. Nó sẽ là quá mức đầy đủ cho hình ảnh đối với những ai cảm nhận trong bức ảnh này không những thông tin bề mặt, mà còn hiểu ngôn ngữ thị giác, có nghĩa là, cảm nhận một hình thức tổng quát.

Bức ảnh không đủ tiêu chuẩn nội dung sâu xa, nó như một lời nói đùa, mặc dù đủ hóm hỉnh. Giả sử một anh hoạ sỹ cũng miêu tả tình huống đó, câu chuyện sẽ buồn cười hơn rất nhiều (anh ta có thể vẽ thêm hoặc vẽ thiếu cái gì đó). Nhưng sự khác biệt chủ yếu của nhiếp ảnh — tính tư liệu. Điều đó thực sự xảy ra trong cuộc sống và chính vì thế nó tạo sự thú vị. Hơn nữa, nhận ra những điều thú vị lang thang hỗn độn trong đời thực là điều không thể. Còn nhiếp ảnh, là thời gian khi dừng lại, bắt buộc chúng ta làm được điều này. Và một lần nữa chúng ta tin chắc rằng, sự kiện ngẫu nhiên tạo ra bởi thiên nhiên là đặc sản dành cho nhiếp ảnh gia.

Còn một bức ảnh nữa về người đọc báo. Sự khác nhau giữa chất liệu và nội dung không có mấy. Góc chụp tóm gọn các đường thẳng đứng xung quanh bóng người, và khung hình cắt xén những thứ thừa thãi (hình 334).


Hình thức ở đây là đơn giản: bố cục chính giữa, mảng báo quá lớn trên nền xám che cụt mất đầu của người đọc. Người đó màu đen, còn mảng báo gần như trắng, và điều đó làm mất liên hệ thị giác cũng như sự liên hợp giữa hai đối tượng như trong ví dụ trước. Ngược lại, mảng đen và hình vuông trắng xung đột với nhau, chúng là kẻ thù. Nội dung trong hình thức như sau: mảng báo với kích thước quá cỡ không những che mất người đọc báo của chúng ta, mà còn tạo lớp, ngăn cản, che chắn thế giới quan của người đó.

Vậy đấy, cốt chuyện là một, còn hình thức và nội dung là hoàn toàn khác.

Ý nghĩa của hình ảnh này (caption) có thể "nặn" ra cho hợp với thực tế. Người chụp ảnh chỉ còn biết định vị tình huống, tăng cường âm lượng của nó: độ trắng của báo, những đường thẳng đứng song song — tên báo «Sự Thật», những bức ảnh nhỏ trên báo, bóng đen của người đàn ông.

Và cuối cùng là bức ảnh thứ ba — người phụ nữ đọc báo. Hình thức: bố cục Cái Cân, so sánh hai cánh (cái lưng bên phải và cửa sổ bên trái ) không có ý nghĩa. Đó là liên kết duy nhất, nhưng nó trống rỗng (hình 335).


Nội dung tương ứng với chất liệu như hai giọt nước sinh đôi. Chúng ta không tìm thấy ý nghĩa mới trong liên kết giữa các phần tử, trong hình dạng và đường nét của chúng. Tất cả chỉ là bề mặt. Một nhiệm vụ chụp ảnh đã hoàn thành trực tiếp — định vị những khoảnh khắc riêng biệt của thực tế (ảnh đơn thuần, ảnh trực tiếp). Hình ảnh vẫn ì ạch ở lại với vô định về ý nghĩa, ngôn ngữ hình ảnh không được xử dụng. Trong trường hợp này chúng ta sẽ nói hình thức không có nội dung, nó không đạt được điều gì mới đối với tình huống được biểu hiện. Nếu như tình huống, sự kiện, khoảnh khắc giá trị và thú vị — bản thân bức ảnh sẽ thú vị.

Như vậy, trong ba ví dụ ảnh "có báo" đã bàn tới, chỉ có hình thức của ví dụ thứ nhất có nội dung nhất, và nói thêm, nội dung của bức ảnh không những không lặp lại ý nghĩa của dữ kiện được thể hiện, mà còn không ăn nhập với điều đó. Các hình tượng người đọc báo và chính tờ báo (và cần nhớ, chúng không quan tâm tới việc chúng thể hiện cái gì và việc chúng có sự biểu cảm của riêng mình) đã được liên kết trong bố cục bằng cách mà nhờ đó chúng ta tìm thấy trong hình ảnh ý nghĩa bất ngờ và mới mẻ.

Trong bức ảnh thứ hai, hình thức không được tự lập đến mức như vậy, nó nhấn mạnh sự giải nghĩa, chú thích, thứ mà đã tồn tại sẵn có trong tình huống thực tế.

Còn trong bức ảnh thứ ba, hình thức đơn giản là bị câm, nó không nói với chúng ta điều gì. Nội dung — trong thông tin thị giác: ngoại hình của một phụ nữ, khuôn mặt bà ta.

Năng lực nhìn nhận tổng quát — năng lực chủ đạo nhất của một nhiếp ảnh gia (nếu như được hiểu ở đây là ảnh có bố cục). Đầu tiên nhiếp ảnh gia học nhận thức các hình thù thực tế như một hình thức tổng quát trên tờ giấy in ảnh. Và chỉ sau đó mới là khả năng nhận thức tách biệt được đối tượng của nhiếp ảnh, tức là nhận ra những kết nối và tương tác mà đối tượng sẽ thu được trong một hình ảnh phẳng.


Hoạ sỹ dựng bố cục bằng cách vẽ. Anh ta bắt đầu từ tổng quát, đầu tiên đánh dấu các hình dạng hình học, và chỉ sau đó mới biến chúng thành hình thức thực tế.

Biết cách nhìn tổng quát — đó chính là biết thông dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác: từ ngôn ngữ của cái được chụp sang ngôn ngữ của ảnh phẩm. Và có nghĩa là, — tiên đoán được kết quả.

Chủ Nhật mát mẻ! Hãy đăng ký để nhận được tin bài mới. Thanks for reading and thinking!

12 Oct 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!

2 comments

nho dao van:
cảm ơn bạn về bài viết!rất hay và bổ ích!chúc bạn sức khỏe và thành công!
Khoảng nửa tiếng trước
MiukaFoto:
Cảm ơn bạn đã đồng hành cùng WebSite!
Khoảng nửa tiếng trước