Nhiếp ảnh gia tự định hướng trong thời gian và không gian, ngầm hiểu đó là kịch bản và chính mình. Anh ta cần mờ dần đi, quên tất cả, trong lúc chỉ nghĩ làm sao để, thông qua một chi tiết giản dị, nhưng có giá trị, mở toang ra thực tại...
Henri Cartier-Bresson 
(1908 - 2004)

TƯƠNG TÁC HÌNH TƯỢNG

Cần nói luôn, chúng ta có ba cái không:Không tạo ra ngôn ngữ hình ảnh, không tạo ra từ điển các hình tượng cơ bản,không tạo ra ngữ pháp chụp ảnh.Có lẽ điều đó là không thể có. Không thể rút gọn hàng vạn phương án kết nối hình tượng thành một số lượng giới hạn của luật lệ. Cũng như thể qui đổi sự đa dạng của quan hệ con người thành ngôn ngữ của động thái hay ngôn ngữ màu sắc. Ai cũng biết màu đỏ là sức mạnh và đam mê, màu trắng là thuần khiết và tinh khôi. Nhưng thôi, đủ làm sao hết được?!

Hình ảnh cuộc sống trong nhiếp ảnh cũng vô cùng phong phú như chính cuộc sống. Nếu như ta dùng đại khái niệm “ngôn ngữ nhiếp ảnh”, đó sẽ là thiếu sót về mặt hình ngữ học, bởi vì nó đâu có bảng chữ cái và cú pháp?

Tuy nhiên, ta vẫn có thể xem xét một vài quy luật của ngôn ngữ giả thiết này. Ví dụ như:
Qui tắc tạo hình tượng
Giá trị của hình tượng
Sự xuất hiện của các kết nối bền vững giữa hai hoặc nhiều hình tượng. Hình tượng là thứ mang theo ý nghĩa, là hình ảnh biết phát biểu.

“Bản chất của phát biểu là xây dựng chữ nghĩa,... là kết nối câu đoạn vào thứ tự thời gian” (Yuri Lotman).

150.

Liên hệ mạnh giữa hai hình tượng (mảng trắng) xuất hiện trong ảnh kéo theo liên hệ giữa hai đối tượng trong thực tế (hình 150).

151.

Những dấu hiệu này không những nổi bật mà còn có liên kết: trắng và trắng, tròn và tròn. Đường nét dấu hiệu biểu cảm như những hình thù trừu tượng. Tưởng tượng về chúng, ta tìm thấy ý niệm nhạy cảm mới mẻ, sự chuyển hoá giữa chúng (hình 151).

Sau đó quay lại nhìn bức chân dung người phụ nữ đang treo trên tường và người đàn ông đang quay lưng lại, ta vô tình gán ý niệm trừu tượng kia vào các nhân vật. Liên tưởng bề mặt: hai hình thù như đang hoà quyện vào nhau do sự gần gũi của các mảng trắng.

152.

Trong hình ảnh tiếp theo, dấu hiệu tượng hình liên kết với nhau nhờ đường nét, nhưng mảng nổi lại không tương đồng với nhau về sắc độ. Từ cái giống nhau và cái khác nhau này cũng có thể tưởng tượng ra nội dung (hình 152).

Khả năng nhận thức hình tượng và làm cho chúng “sống” lại của chúng ta thật tuyệt. Chui theo từng đường nét và mảng miếng trên giấy ảnh, ta nhận ra không những một con chó, mà cả thông tin về giống, loài, họ của chúng nữa. Khi nhận ra một người quen, ta thấy một vật dụng trên tay anh ta, chúng ta còn suy ra được người này làm nghề gì, điều gì đang xảy ra, phản ứng của những người xung quanh thế nào. Nhiều người nghĩ rằng, đó chính là “câu chuyện” của nhiếp ảnh. Nhưng thực ra không phải như vậy.

Hình ảnh chứa đựng nhiều cấp bậc nhận thức. Tất cả những thông tin cụ thể - chỉ là cấp bậc đầu tiên, là bề ngoài, ẩn chứa đằng sau chúng cấp bậc thứ hai, quan trọng hơn, - cấp bậc liên hệ tương tác. Ở đây không đơn thuần là sự xuất hiện của một con chó, một con người, một đám mây, v.v..., mà là sự thể hiện: đường nét, định dạng, tương đồng, tương phản của những hình thù hình học tưởng tượng, và quan trọng nhất - sự tương tác giữa chúng.

Cấp bậc thứ nhất của hình ảnh ẩn chứa âm mưu, còn cấp một và cấp hai cùng nhau tạo ra kịch bản được mở ra dần dần trong một thứ tự nhất định. Thực sự là kịch bản được vén màn một cách từ từ, một khi mắt còn lân la nhìn từ chi tiết này đến chi tiết khác, một khi chưa phát hiện ra điều mới. Dù thời lượng này - thời lượng thưởng thức ảnh - là ngắn ngủi, nhưng đối với khán giả, nó là quá đủ. Và cuối cùng, giá trị đích thực của bức ảnh được lộ diện. Âm mưu - đó là điều thực sự đã diễn ra (định hình, định vị hoạt động, nhận diện), còn kịch bản - đó là cách khán giả nhận thức khi đi qua ảnh. Còn một nhiếp ảnh gia lượn phố, họ cũng đi qua các hiện tượng. Họ sắp xếp hình ảnh như thế nào để khán giả buộc phải nhận thức ảnh theo cách của họ? Đó là âm mưu. Còn kịch bản, cũng giống như nội dung, chứa đựng muôn vàn khả năng hoặc phụ thuộc vào tính phức tạp của hình ảnh. Đó chính là cách chụp.

Quá trình tạo dựng liên kết ở cấp bậc hình ảnh cũng là một hoạt động, nhưng là hoạt động có tính chất hoàn toàn khác - tính UYỂN CHUYỂN. Nó chuyển hoá thành ý niệm trong quá trình nhận thức, nhưng TIỀN ẨN trong không gian của hình ảnh phẳng, kêu gọi mặt phẳng biến thành cuộc sống. Liên kết của lớp tương tác hình ảnh là giả định, và rất dễ diễn tả thành điều biết nói một cách gần đúng: giống nhau, như nhau, tương tự, tương phản, đẩy (nhau), chạm (nhau), bủa vây, động đậy, v.v... Những ghi chép cụ thể sẽ không bao giờ có kết quả. Hoặc, nói chung phần lớn các tương tác hình ảnh không thể phiên dịch thành ngôn ngữ thông thường. Hơn nữa, trong cái “bất thông ngôn” này chứa đựng tất cả sự giả vờ của nghệ thuật biểu hình.

Chúng ta chuyển (tải) mối liên hệ giữa hai hình tượng sang chính đối tượng mà nó thể hiện. Liên hệ giữa các đối tượng này lại chính là sự tương đồng nào đó về kết cấu cú pháp dẫn đến liên kết ý nghĩa, kéo theo sự tìm tòi đồng bộ. Từ hình ảnh chúng ta chuyển sang ý nghĩa, nội dung mà dạng thức biểu hiện.

153.

Nội dung ảnh không được thể hiện triệt để với âm mưu “cô gái ngồi trên ghế, trong khi người đàn ông đi ngang qua”, ở đây điều gì đang diễn ra không quan trọng, mà là diễn ra như thế nào. Cụ thể, cốt truyện là vô ích, các nhân vật không nhìn thấy nhau và cũng không quan tâm gì đến nhau. Nhưng trong ảnh có một khoảnh khắc gì đó rất liên quan giữa hai nhân vật (chính xác là giữa hai hình tượng), chúng ta nhận ra điều đó về mặt biểu hình (hình 153).

Hãy để ý dáng chân của họ, rồi hai tay của họ chạm vào nhau. Yuri Teush đã nắm bắt được khoảnh khắc đó để tặng cho chúng ta một ý niệm mới và bất ngờ. Trong bức ảnh này có thể nhìn thấy nhiều điều: sự cãi cọ, tìm kiếm tình cảm, hạnh phúc bị đánh mất, sự lệch pha muôn thủa giữa đàn ông và đàn bà. Anh ta đã đi qua từ lâu, cô ấy cũng đã đứng dậy và rời khỏi đó, nhưng chúng ta vẫn còn ngắm nhìn bức ảnh để tìm một thứ hoàn toàn không có trong thực tế. Bản thân tác phẩm này chỉ là chuyện vui qua ảnh và không có giá trị gì đặc biệt, nhưng nó quan trọng như một ví dụ.

Vậy điều gì đang xảy ra, ảnh là lừa và không đáng tin cậy? Còn tính tư liệu và sự thật thì sao? Tất nhiên, tính tư liệu trong chi tiết sẽ còn đó, và tập hợp các chi tiết không nhất thiết cũng như tính cụ thể gọi ra cảm giác về tính tư liệu.

Nhiếp ảnh thường im lặng nhiều hơn là nói ra. Điều này nhắc đến một sự cố văn chương. Khi nhà văn viết “Một quý bà đeo găng tay đen bước vào” và không bổ sung gì thêm về quý bà, chúng ta chỉ còn biết phỏng đoán. Bà ta mặc một thứ gì đó nữa, ngoài đôi găng tay đen? Bức ảnh có thể làm ra “cái gì đó nữa” này dễ dàng, nó vẽ ra đầy đủ sự cụ thể, không gì có thể so sánh được. Nhưng còn các câu hỏi khác sẽ trở thành tồi tệ: Quý bà này tên là gì, bà ta đã nói gì, vào khi nào, sau đó sẽ ra sao, - chúng ta không bao giờ có thể biết trong phạm vi ảnh.

Liên quan đến câu trả lời cho câu hỏi chính - về tính chân thực của hình ảnh, thì bức ảnh không lừa dối, nó cung cấp cho ta thông tin mà nó có thể. Đó là một khoảnh khắc duy nhất cắt ra từ cuộc sống, như một quy tắc, nằm ngoài quan hệ với quá khứ và tương lai. Tất cả các thứ còn lại, thứ mà ta không biết, ta buộc phải đoán nghĩa, có nghĩa là bịa ra. Thành thử ta tự lừa dối chính mình, chứ không phải bức ảnh lừa ta. Chính sự thiếu sót thông tin của bức ảnh, trong một số trường hợp riêng lại biến thành sự giàu có trong tưởng tượng nội dung từ phía ta. Bức ảnh bằng cách nào đó đã tạo mắt xích và đưa ra cú hích đầu tiên của tưởng tượng, nhưng lại hoàn toàn không gò bó nó. Và ở đây, tất nhiên, có một ý tưởng vĩ đại.

Điều đó giống như một bức tranh đố của trẻ con: “Hãy tìm một con thỏ”. Nhưng thỏ trốn trong bụi cây, chính xác hơn, là không có con thỏ nào cả, chỉ có đường nét của đám cây lá giống con thỏ. Vậy là ta không tìm con thỏ, mà tìm ý nghĩa. Vậy nó đang trốn ở đâu?

Trong một số lượng áp đảo, tất cả các bức ảnh đều như nhau: chúng giống như bức điện tín. Nhưng đôi khi (ta quan tâm đến chính cái “đôi khi” này), ảnh chìa ra một thứ, nhưng lại nói về một thứ hoàn toàn khác. Vậy đó là khi nào? Chúng chỉ có đúng hai phương án. Phương án một là khi bản thân sự kiện (tình huống) có chú thích, và nó được nhận dạng trên bề mặt của ảnh. Phương án hai, là khi ý nghĩa bổ sung, không tồn tại trong thực tế, lách qua “đám cây” của hình ảnh, đi vào kết cấu của ảnh. Và đó chính là định dạng nghệ thuật mà ta muốn nói đến.

Các minh hoạ 150-153 — đó là những ảnh với những phần tử ở mức độ khác nhau của tính nghệ thuật. Nói thêm, sự có mặt của các yếu tố nghệ thuật chưa có nghĩa rằng bức ảnh là tuyệt hảo. Những ý tưởng xuất hiện có thể là tuyệt đỉnh sáng tạo, hoặc chỉ là con dấu phức tạp. Tượng hình biểu cảm như dạng thức tưởng tượng, cộng thêm vào đó là sự kết hợp giữa chúng. Những quan hệ biểu hình này chuyển đổi thành ý nghĩa trong nhận biết của chúng ta. Thế đó, ta đã biết đi tìm ý nghĩa ở đâu.

Như vậy, trong một số trường hợp, ảnh chụp có khả năng tưởng tượng. Thường thì nó chỉ ra điều chưa từng có, nhưng có thể sẽ có. Đó rất hay là điều mà không ai nhìn thấy và không để ý. Và tất nhiên, kể cả các nhân vật cũng không mảy may nghi ngờ phán xét.

Người ta đã từng gán ghép tính vô nghệ thuật vào nhiếp ảnh, nói nó có lỗi khi đi sao y bản chính thế giới thật, nói nó không có tính tưởng tượng. Còn nghệ thuật, như đã biết, chính là một thế giới khác trên nền móng của viễn tưởng.

Những ví dụ mà trong bài đã nêu ra là khá đơn giản, tuy nhiên chúng chỉ ra rằng, sự thông ngôn của hình ảnh chính là tiểu thuyết trinh thám. Nguyên nhân ở đây chính là các liên hệ giữa các hình tượng được vô tình nhận ra hoặc được cố tình tổ chức bởi hình ảnh.

Nhiếp ảnh kể về một ý nghĩa xuất hiện trong một lát cắt và biến mất ngay tại đó trong hình ảnh. Đó là ý thơ của câu chuyện ngụ ngôn, của ẩn dụ. Nó kết tạo sự phát triển kịch bản không liên quan đến những sự kiện đang xảy ra. Nếu đó là lừa dối, thì chính sự lừa dối đó đã có trong ý thơ:

“Tôi bán bóng đêm quanh sự thật
Để mua ánh sáng của dối lừa”

Ở đây “bóng đêm quanh sự thật” có thể hiểu là ảnh thông tin, ảnh liệt kê, còn “ánh sáng của dối lừa” - tiểu thuyết của một nghệ thuật cao quí, là văn học, là thơ ca hay điện ảnh, như chúng ta đã biết, hoàn toàn có thể có trong ảnh nghệ thuật.

25 Sep 2017


1

Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!