Một nghệ phẩm là một mô hình dừng lại của một thế giới bất tận.
Yury Tynyanov 
(1894 - 1943)

PHỐI CẢNH NGƯỢC

Tất cả các dấu hiệu nhìn kiểu "ống nhòm kép" mà tạo hoá đã ban tặng cho đôi mắt chúng ta, sẽ từ chối hoạt động khi tiếp thu một hình ảnh phẳng. Vấn đề "gần hơn - xa hơn" và "xa đến mức nào" sẽ được giải quyết nhờ vào những dấu hiệu khác tồn tại trong tranh ảnh - dấu hiệu biểu hình của chiều sâu. Trong thực tế chụp ảnh hàng ngày, những dấu hiệu biểu hình của phối cảnh không phải lúc nào cũng thuận chiều, mà ngược lại, luôn tranh cãi với nhau.


Ví dụ về một phối cảnh tuyến tính mạnh mẽ: Sự nhỏ dần của các bậc thang, những đường hội tụ hướng mắt ta vào chiều sâu (hình 53). Trong khi đó, một phần của bức tường quẹo cong bên trái với sắc độ đồng đều, và chủ yếu nhất là đám cây “đáng nhẽ phải gần” màu đen ở phía góc trên ảnh – chúng đang nghịch lý về phối cảnh và tạo ra một trò chơi đặc thù của không gian.

Thực nhãn không phải lúc nào cũng nghe theo các luật của Leonardo. Khi đi chụp phố, ta không thể bảo những người áo đậm tiến sát lại gần, còn những người áo nhạt lùi dần ra xa. Cũng vậy, không thể bắt bóng đèn lùi về sau bóng đêm, hay mặt trăng lùi vào đáy của vũ trụ… Vậy, luật phối cảnh về sắc độ bị tan nát trong mỗi bước đi. Trong đời thường, chúng mang tính xác xuất, hình ảnh luôn bị thay đổi, ngoại lệ biến mất ở chỗ này thì lại xuất hiện ngay ở chỗ khác.

Trong bức ảnh những vỡ trận tương tự lại mang một đặc tính hoàn toàn khác, ít nhất là bởi vì, hình ảnh không thay đổi, đen và trắng sẽ không bao giờ đổi chỗ cho nhau nữa. Hiệu ứng vỡ trận sắc độ trong nhiếp ảnh cực kì mạnh mẽ, khiến ta phải tiến tới một khái niệm: PHỐI CẢNH NGƯỢC.

Trong nghệ thuật tạo hình, phối cảnh ngược được sử dụng thường xuyên như các phối cảnh khác, đôi khi hoạ sỹ còn cố tình thiết kế như vậy (ví dụ, thay vì tạo những đường hội tụ, họ lại tạo ra những đường phân kỳ loe dần ra). Trong nhiếp ảnh điều đó thực tế là không thể xảy ra, nhưng bạn đừng mừng vội, vì thường gặp những lỗi phối cảnh khác, mà nói riêng là lỗi phối cảnh sắc độ.


Bằng tâm trí, chúng ta hiểu rõ rằng mảng trắng gần hơn mảng đen và hiểu tại sao lại thế, nhưng nhãn cảm lại mách bảo về điều ngược lại. Mảng trắng được tiếp nhận là xa hơn mảng đen, được coi như một lỗ khoét trên mảng đen (hình 54-56).

Chúng ta chẳng có dấu diệu gì để dựa vào, ngoài dấu hiệu biểu hình của chiều sâu. Trong trường hợp kể trên, “nhận thức nhãn cảm” và “nhận thức logic” hấn chiến với nhau như Bắc Triều với Hàn Quốc, còn ông lái súng đứng giữa – ông USA – là nguyên nhân mang tên “ảo ảnh”.




Thường thì những hấn chiến đó sẽ được xoa dịu bằng một chuyển động tưởng tượng. Một mảng đen đứng ở hậu cảnh sẽ có xu hướng tiến ra tiền cảnh, và ngược lại, một mảng trắng đang đứng ở phía trước như bị bấn loạn trong ham muốn lùi về phía sau. Cảm giác này, tất nhiên, là vô thức, tâm trí không cho phép một chuyển động thực sự, thậm chí dù chỉ là một ý nghĩ. Tuy nhiên, ấn tượng vẫn ở lại, và ẤN TƯỢNG VỀ MỘT CHUYỂN ĐỘNG TƯỞNG TƯỢNG rất mạnh mẽ, và thuyết phục (xem hình 57-59, cũng như 54-56).

Chúng ta cần đính chính rằng, với một thế giới thực đang diễn ra thì xung đột gây ra bởi những sự phá lệ đa dạng của phối cảnh sắc độ là yếu ớt hơn rất nhiều so với ảnh ọt. Nó như là sự thoáng qua, lặt vặt, thậm chí là hoàn toàn như không có.


Bức ảnh của Vladimir Filonov không chỉ là nghịch lý giữa một ông cụ và một cậu bé - đơn thuần như cặp tương phản “già” và “trẻ”. Nội dung không hề tầm thường, ý nghĩa của nó cần được tìm trong phối cảnh siêu ngược (hình 60). Cậu bé đứng trước ông cụ, trong khi đó về mặt nhãn cảm lại như một lỗ khoét trên nền tối. Ý nghĩa của bức ảnh đang “nấp” trong phép ẩn dụ này. Mảng trắng đó là bất khả thể, nó như vừa đứng ở tiền cảnh, vừa đứng ở hậu cảnh.


Có một áp lực nào đó tạo nên bởi tấm thảm treo tường màu đen. Cảm thấy như, bây giờ nó sẽ động đậy đôi cánh và… một điều rất đáng sợ sắp xảy ra. Nguyên nhân cũng là chính điều đó – phối cảnh ngược. Nhãn cảm làm cho tấm thảm bay về phía người xem (hình 61, để ý luôn cả bức ảnh đang treo trên tường).


Cần phải đánh dấu rằng, đôi khi sự phối cảnh tuyến tính gặp phải tính trở tráo, ví dụ, các đường kích hoạt thay vì hội tụ để gặp gỡ, chúng lại phân bình để chia tay (xem hình 62 - không rõ tác giả - thành thực xin lỗi). Thú vị: Nếu như quay bức ảnh 180 độ, mọi thứ lại đâu vào đấy.

Tổ chức không gian - một trong những bài toán quan trọng nhất của người cầm máy, vì những khả năng biểu cảm vô hạn bị nhốt vào trong một khung ảnh hữu hạn. Không gian có thể bị đào sâu hoặc được lấp phẳng, dư dật hoặc ấm cúng, o bế hay giải toả, cởi mở hoặc cản nhãn, tầm thường hoặc bất khả thể, rời rạc hoặc liên tục, thảnh thơi theo đường chéo hoặc bị kéo căng như một sợi dây cao su.

Thật là ngây thơ nếu cho rằng, ống kính máy ảnh - với phối cảnh xuyên trục của nó - sẽ luôn luôn vẽ ra một phối cảnh sâu thẳm và đúng đắn. Tất nhiên, không phải như vậy, à há, và không phải lúc nào cũng cần phải như vậy (sâu bình thường và đúng một cách bình thường). Hoàn toàn có thể là, các đường song song trong bức ảnh không hội tụ về phía trên, sắc độ của tiền cảnh và hậu cảnh không đứng "đúng" chỗ, mảng trắng có thể che lấp mảng đen, v.v...

75.

(Hình 75): Khi nắm được các quy luật của phối cảnh, bạn có thể làm cho một góc tường trở thành ảo ảnh có tính hai mặt. Nếu bạn là người xem ảnh, bạn không thể biết góc tường này đang lõm vào hay đang lồi ra. Điều này chỉ có người chụp mới biết – chính xác là “nhớ” chứ không phải “biết”.


Nhưng, nếu có một vài chiếc lá rơi nằm trên một trong hai bức tường, nhận thức khi đó sẽ làm việc một cách chính xác (hình 76).




Đôi khi, trong một bức ảnh, không những không có hậu cảnh, mà còn không có TRUNG CẢNH, có nghĩa là nó chỉ có một lớp lang (layer). Đó là một bức ảnh mặt tiền, một bề mặt biểu hình có tính song hành. Mặt phẳng đó đang nằm ở đâu, trong trường hợp này phụ thuộc vào sắc độ của miếng che khung hình (passepartout). Có thể đẩy ảnh lùi về phía sau (ảnh xám + khung ảnh đen, hình 77), có thể kéo ảnh ra phía khán giả (khung ảnh trắng + ảnh xám, hình 78), hoặc có thể ghim ảnh vào mặt phẳng khung ảnh (ảnh xám + khung xám, hình 79).


Nếu coi tấm phim bị khê thành một bức ảnh ĐÊM TRĂNG, sẽ có đồng thời các dấu hiệu của phối cảnh xuôi và phối cảnh ngược.

Xem ảnh của William Eugene Smith:


Bức ảnh nổi tiếng này hay được gọi là "Đường lên Thiên Đàng". Đúng là hai đứa trẻ đang vượt từ BÓNG TỐI để thoát ra ÁNH SÁNG. Không gian sâu vô hạn được tạo ra bởi phối cảnh sắc độ. ĐIỀU KỲ DIỆU nằm ở chỗ, bạn vừa có thể coi đám lá phía trên là tiền cảnh (cửa hang), vừa có thể nghĩ đó là hậu cảnh (bầu trời đêm với những hành tinh lấp lánh, những cánh chim đang bay về phía xa). Trong ảo ảnh thứ hai, đám cây lá nằm ở trung cảnh sẽ như là đang phát sáng trong đêm. Nhiếp ảnh là thiên đường, là chính ĐỜI TA!


Nhìn format ảnh có thể thấy ngay Eugene đã crop. Không ai biết lúc chụp ông í có nghĩ được sâu xa đến mức đó hay không. Nhưng nó được cho là bức ảnh đẹp nhất của Eugene. Ý nghĩa của nó hợp với tâm trạng của bất kì ai. Chúng ta được sinh ra từ bóng tối và, sớm hay muộn cũng sẽ chết vào đúng chỗ đó. Khoảng giữa rất ngắn, hay được gọi là "đời", chỉ là ảo ảnh hào quang phát sáng chừng 70 năm. Eugene chết sớm vì các vết thương dính đạn khi tác nghiệp.

12 Sep 2017


1

Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!