Cái đẹp không nằm trước ý thức, cũng không nằm sau vô thức. Nó nằm giữa hai khái niệm này.
MiukaFoto 
(born in 1972)

MẶT PHẲNG ẢNH

Dù muốn văn hoa mĩ miều đến đâu, chúng ta vẫn phải quay lại từ đầu để học và ngẫm lại những điều cơ bản nhất. Các bậc tiền bối hoặc các bạn sinh viên mỹ thuật có thể thấy bài viết kiểu như này quá quen thuộc. Nhưng tôi nghĩ ở đâu đó sẽ có những triết lý mang tính chất bổ sung.


Mặt phẳng của một tờ giấy với bốn góc vuông – trắng tinh và sạch sẽ, chưa được vẽ gì vào đó – là một mặt phẳng không đồng nhất với ý thức nhìn tranh theo kinh nghiệm của chúng ta. Ta nhìn nó và tưởng tượng ra một hang động, phần giữa của nó xa với ta hơn tất cả, và càng về các cạnh nó càng hút về mặt phẳng giấy được kẹp trong một cái khung (hình 21). Tất cả như đang ngầm tái hiện, hàng triệu hình ảnh mà chúng ta từng nhìn thấy như hoà vào làm một và để lại dấu vết trên mặt phẳng biểu hình.




Hình tròn nhỏ nhất được nhận thấy như một điểm ở rất xa, bởi vì nó nằm ở phần xa nhất của mặt phẳng biểu hình. Cũng chính vòng tròn đó thôi, lại dường như không xa bằng nó ở hình 22 nếu chuyển sang nhìn hình 23. Nó gần gũi hơn với khung hình, có nghĩa là nó nằm gần với mặt phẳng ảnh hơn (gần với khung ảnh hơn).

Như đã nói đến từ bài post trước, rằng khung ảnh – đó chính là dấu hiệu của một bức ảnh. Mặt phẳng biểu hình – cũng chính là một dấu hiệu, vừa là bề mặt của một tờ giấy, đồng thời, về mặt biểu hình, được tiếp nhận như một không gian mơ hồ, như một môi trường trong suốt.

Đường thẳng đứng và đường ngang – những dữ kiện cơ bản của kinh nghiệm ngắm nhìn không gian của loài người – cần được nằm trong mặt phẳng ảnh, và thường thấy nhất chính là biên giới của mặt phẳng này. Bản thân mặt phẳng – chỉ là một hình chữ nhật hay hình vuông thông thường.

Đường thẳng đứng – đó là hình niệm về sự tồn tại thẳng đứng của chúng ta trên bề mặt trái đất, đó là những đường trọng lực hấp dẫn vô hình.

Đường ngang – là đường nối liền hai con mắt của loài người: “…những hướng nằm ngang thể hiện thế giới hoạt động riêng tư của mỗi người; trong một ý nghĩa đã sáng tỏ, mọi hướng nằm ngang sẽ được cân bằng với nhau và tạo lên một mặt phẳng căng trải ra mọi hướng” (Rudolf Arnheim).

Đường thẳng đứng và đường nằm ngang – đó chính là một hệ tính toán nào đó, mà dựa vào đó sẽ suy ra tất cả các hướng còn lại.

Đường thẳng đứng thể hiện một trạng thái hành động loại bỏ lực vạn vật hấp dẫn, còn đường nằm ngang – đó là yên bình, là một cái gì đó được kéo dài.

Có hai thứ không cân bằng nhau trong mặt phẳng ảnh:
- Bên trái và bên phải (đã từng được nói và sẽ còn được nói đến).
- Phía trên và phía dưới.

“Tính chất phần trên và phần dưới có lẽ liên quan tới sự thẳng đứng của cơ thể chúng ta và lực hấp dẫn trọng trường, và cũng có thể là, được mạnh mẽ hoá nhờ thói quen nhìn trời nhìn đất của loài người” (Mikhail Shapiro).


Ở một nơi nào đó phía xa, đường chân trời sẽ luôn luôn được dự đoán, và từ đó mặt đất sẽ được trải ra cho đến tận cạnh dưới của khung ảnh (hình 24).




Bức tranh bị quay ngược lại, nhưng phần bên dưới vẫn được coi là “mặt đất”, còn phần bên trên vẫn được coi là “bầu trời” (hình 25+26 và 1+2). Và thậm chí “đường lên thiên đình” cũng không giúp ích được gì cả! (hình 27).


Nhìn ảnh 1, ta thấy một bầu trời trên cao nguyên, nhưng nếu xoay ngược nó (hình 2) ta lại thấy những bóng người, cây cối và cột điện đèn đêm trên một đống tuyết.


Tất nhiên đó chính là NHẬN THỨC của Ý THỨC. Nền tảng của nó được dựa vào kinh nghiệm nhìn thường ngày của chúng ta. Phần trắng ở phía dưới, về mặt logic thì gần ta hơn, nhưng về mặt biểu hình – lại ở xa ta hơn.


(Hình 28+29): Hình tròn rõ ràng là đang chuyển động, nó đang rơi xuống dưới (hình 28). Hình tròn đang yên tĩnh, nó nằm yên trên “mặt phẳng của đất” (hình 29).

Khung ảnh cho biết định dạng hình học của bức ảnh – đứng (portrait), ngang (landscape) hay vuông (square). Một bức ảnh kéo quá dài theo đường ngang (panorama) sẽ được xem như là một quá trình đọc chữ, một đường nhìn của mắt thường là không đủ để tóm gọn ngay một bức ảnh như thế, mà thường phải quay cả đầu, như đầu con mèo nhìn quả bóng bàn ban qua ban lại. Một bức ảnh nằm ngang thường có tính tường thuật, còn bức ảnh thẳng đứng thường gắn đến những hành động kích hoạt. Đường kích hoạt mạnh nhất trong một bức ảnh, tất nhiên, là đường chéo. Nó có tính “động đậy” mạnh nhất.

Mọi đường nét, mọi hình thù được vẽ lên giấy, chẳng khác gì “hòn đá ném xuống ao” (Rudolf Arnheim). Và từ điểm rơi của “hòn đá” đó sẽ toả ra những hình tròn đồng tâm toả sóng va đập vào bờ ao (viền ảnh). Chúng tạo ra một bức tranh bị can thiệp một cách phức tạp. Và, sẽ trở thành phức tạp hơn rất nhiều, nếu chúng ta ném xuống “ao” của mặt phẳng biểu hình không phải một, mà là hai “hòn đá”. Sóng toả ra từ mỗi hòn đá sẽ tác động với nhau giống như hai điện trường.

Lấy ví dụ để thư giãn và kết bài cái nhỉ. Hai hình tròn màu đen trên mặt phẳng sẽ hút nhau hoặc đẩy nhau. Các lực hút đẩy này được nhận thấy một cách thực tế, có thể so sánh chúng, hay nói cách khác, đo được chúng (hình 30+31). Đội tâm lý học đã giải thích cho hiện tượng này như là một lực nhận thức (lực biểu hình). Lực đó tác động lên hình thù nào đó, hoặc giữa các hình thù với nhau trên mặt phẳng ảnh.


Tất nhiên những lực này là lực tưởng tượng. Chúng ta chỉ cảm nhận được sự hoang mang mơ hồ nào đó trong cách sắp đặt và kích thước của chúng. Chúng ta còn cảm nhận được sự cố gắng thay đổi mình của hai vòng tròn để có được một tình trạng yên ổn hơn. Những vấn đề về mặt phẳng biểu hình và tính chất của chúng, sẽ còn được nói tiếp trong những bài post sau.

7 Sep 2017


Cảm ơn bạn đã đọc. Hãy Đăng ký một tài khoản để nhận tin bài mới từ MiukaFoto. Thank you!




Back to List

Bạn muốn để lại lời nhắn? Hãy đăng nhập nhé <3!